Wokół pojęcia publicznych pieczęci opactwa (w niemieckich źródłach określanych jako Petschaften lub łac. sigilla) koncentruje się cała prawna i suwerenna tożsamość dawnego klasztoru w Rudach. Ich oddanie pruskim komisarzom 26 listopada 1810 roku było symbolicznym i ostatecznym aktem „śmierci cywilnej” tej potężnej instytucji.

W świetle średniowiecznych dokumentów z Codex Diplomaticus Silesiae oraz monografii dr. Augusta Potthasta, pieczęcie te miały fascynującą historię, wygląd i znaczenie prawne:

Rola pieczęci jako średniowiecznego „podpisu i dowodu tożsamości”

W średniowieczu i epoce nowożytnej to nie odręczny podpis, lecz odcisk pieczęci w wosku nadawał dokumentom moc prawną. Uszkodzenie wosku, jego zgniecenie lub zatarcie legendy (napisu w otoku) mogło stać się dla przeciwników procesowych pretekstem do podważenia praw klasztoru przed sądami.

Z tego powodu opaci rudzcy niezwykle skrupulatnie dbali o stan fizyczny swoich pieczęci, a gdy te niszczały ze starości, prosili biskupów wrocławskich o uroczyste przepisanie dokumentów (transsumpcję) i opatrzenie ich nowymi, nienaruszonymi pieczęciami.

Jak wyglądały oficjalne pieczęcie z Rud?

Opactwo posługiwało się dwoma głównymi rodzajami pieczęci, których odciski zachowały się na nielicznych, ocalałych z pożarów pergaminach:

• Wielka Pieczęć Konwentu (Klasztorna): Była to oficjalna pieczęć całej wspólnoty zakonnej. Najstarszy zachowany jej wizerunek pochodzi z dokumentu z 1385 roku. Miała kształt okrągły i przedstawiała postać Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus, stojącą pod gotyckim baldachimem. Jako że Najświętsza Maryja Panna była tradycyjną, główną patronką zakonu cystersów, jej obecność na pieczęci manifestowała duchową tożsamość klasztoru.
• Mała Pieczęć Opacka: Służyła do osobistego uwierzytelniania dokumentów przez panującego opata. Najstarszy znany odcisk (bezimienny) pochodzi z 1317 roku. Miała ona charakterystyczny kształt eliptyczny i przedstawiała stojącą postać dostojnika (prawdopodobnie założyciela zakonu św. Benedykta lub św. Bernarda z Clairvaux) trzymającego w jednej dłoni świętą księgę, a w drugiej pastorał. W otoku biegł łaciński napis: SIGILLVM ABBATIS DE RVDA (Pieczęć Opata z Rud).
• Pieczęcie Imienne: W późniejszych wiekach opaci używali pieczęci ze swoimi imionami. Dla przykładu, zachowana pieczęć opata Piotra III z 1385 roku przedstawiała postać prałata pod baldachimem z napisem: S. PETRI ABBATIS IN RVDA

3. Dlaczego ich oddanie w 1810 roku było tak dramatyczne?

Przekazanie publicznych pieczęci pruskim urzędnikom (komisarzowi Kornowi i referendarzowi von Wittke) oznaczało, że opat i konwent dobrowolnie zrzekają się wszelkiej władzy administracyjnej, skarbowej i sądowniczej nad swoim dominium.

Bez tych pieczęci mnisi nie mogli już:

• Wystawiać żadnych przywilejów ani ugodowych dokumentów dla poddanych.
• Pobierać dziesięcin ani zatwierdzać transakcji dzierżawnych.
• Prowadzić korespondencji dyplomatycznej jako niezależny podmiot kościelny.

Odebrane zakonowi pieczęcie oraz całe bezcenne archiwum (które w kwietniu 1828 roku wywieziono na dwóch wozach do Raciborza i zmagazynowano w urzędach) zostały częściowo zniszczone przez pruskich urzędników, którzy wiele starych dokumentów uznali bezmyślnie za bezwartościową „makulaturę”.

opracowanie: D.Poborski

więcej: