lokalizacja: (Jasiowa Grusza)
50.1807500, 18.3618056 / N 50°10.845′ E 18°21.708′
Oto szczegółowy opis zabudowań byłej osady Lichtenstein.
Opis opiera się na precyzyjnej inwentaryzacji technicznej wykonanej przez budowniczego Hasselmanna w lutym i marcu 1927 roku oraz na wcześniejszych wykazach z lat 1874–1893.
Kompleks składał się z dwóch głównych budynków murowanych (domu i stodoły) oraz kilku mniejszych, zrujnowanych obiektów drewnianych i murowanych, tworzących zwarte siedlisko (Gehöft) otoczone płotem z żerdzi.
1. Dom Mieszkalny (Wohnhaus)
Jest to centralny budynek osady, sprawiający wrażenie solidnego, lecz zaniedbanego.
• Bryła i Wymiary: Budynek murowany (masywny), parterowy.
◦ Długość: 13,00 m.
◦ Szerokość: 5,80 m.
◦ Wysokość (do okapu/rynny): 3,00 m.
• Dach: Dwuspadowy, kryty dachówką zakładkową (tzw. esówką/Pfannendeckung). W 1927 roku głowice kominowe były popękane („rozchodzące się”).
• Elementy charakterystyczne:
◦ Do budynku przylegały dwa murowane ganki/przybudówki (Vorbauten), które w odróżnieniu od głównego dachu, były kryte drewnianym gontem (Schindeln).
• Układ funkcjonalny (na potrzeby wizualizacji wejść):
◦ Wejścia były rozmieszczone z różnych stron (bazując na opisach z 1874 r.): jedno wejście prowadziło przez sień (od południa/północy), inne bezpośrednio z podwórza (od wschodu).
◦ Wewnątrz znajdowały się dwa lokale: jeden większy (izba + kuchnia + sień) i jeden mniejszy (kuchnia + sień).
2. Stodoła połączona z Oborą (Scheune mit Kuhstall)
Drugi duży, solidny budynek w zagrodzie, stojący w dobrym stanie technicznym.
• Bryła i Wymiary: Budynek murowany.
◦ Długość: 11,00 m.
◦ Szerokość: 6,30 m.
◦ Wysokość (do okapu): 4,00 m (była więc wyższa od domu mieszkalnego).
• Dach: Kryty dachówką zakładkową (Pfannendeckung), podobnie jak dom.
• Funkcja: Wewnątrz znajdowało się klepisko (Tenne) oraz dwa sąsieki (Bansen) na zboże/siano. Część budynku była wydzielona jako murowana obora dla krów.
3. Chlew (Schweinestall)
Niski, długi budynek gospodarczy, przylegający lub wolnostojący (dokumenty mówią o „dobudowanym” – angebaute).
• Konstrukcja: Murowana (massiv).
• Dach: Nietypowy dla wiejskiej zabudowy – dach płaski (Flachdach).
• Wymiary:
◦ Długość: 6,30 m.
◦ Szerokość: 1,80 m (bardzo wąski).
◦ Wysokość: 1,70 m (bardzo niski).
• Stan: Drewniana konstrukcja tego płaskiego dachu była w 1927 r. silnie stoczona przez robactwo.
4. Szopa na drewno (Holzschuppen)
Duża, ale zrujnowana konstrukcja drewniana, dominująca w części gospodarczej podwórza.
• Konstrukcja: Drewniana, otwarta (nie w pełni zabudowana ścianami).
• Dach: Kryty drewnianym gontem (Schindeln).
• Wymiary:
◦ Długość: 9,00 m.
◦ Szerokość: 4,50 m.
◦ Wysokość: Zmienna, od 1,60 m do 2,80 m (prawdopodobnie dach jednospadowy, pulpitowy).
• Wygląd (Stan 1927): Obiekt w stanie ruiny („baufällig”), drewno zgniłe, cała konstrukcja mocno przechylona na jedną stronę.
5. Przybudówka Piwniczna (Kelleranbau)
Mały obiekt gospodarczy, prawdopodobnie zejście do piwnicy lub naziemna komora.
• Dach: Kryty papą (Pappendach) – czarny/ciemnoszary, płaski lub lekko spadzisty.
• Wymiary: 3,60 m (dł.) x 2,30 m (szer.) x 2,00 m (wys.).
6. Wychodek (Abort)
Wolnostojąca toaleta drewniana.
• Wymiary: 1,30 m x 1,20 m, wysokość 2,00 m.
• Dach: Kryty gontem.
• Stan: Bardzo zły („bardzo lichy”).
7. Studnia (Brunnen)
Obiekt murowany (cegła/kamień), stanowiący punkt czerpania wody na podwórzu.
8. Otoczenie i Ogrodzenie
• Płoty (Zäune): Całe siedlisko otoczone było płotem wykonanym z żerdzi (długich, cienkich pni drzew) – tzw. Stangenzaun. Stan płotów w 1927 roku był określany jako „zły i niepotrzebny”.
• Lokalizacja: Osada znajdowała się w głębi lasu, w całkowitej izolacji („vollständig isoliert im Walde”).
LIKWIDACJA OSADY
Głównym inicjatorem planów rozbiórki zabudowań Lichtensteinu w 1927 roku było Nadleśnictwo w Kuźni Raciborskiej (Herzogliche Oberförsterei Ratiborhammer), które w oficjalnej korespondencji do zarządu dóbr (Książęcej Kamery) naciskało na całkowitą likwidację tej osady. Analiza dokumentów pozwala wyróżnić trzy grupy powodów: oficjalne (ekonomiczne), operacyjne (związane z gospodarką łowiecką) oraz prewencyjne (związane z przestępczością).
Oto szczegółowe przyczyny planowanej rozbiórki:
1. Konflikt z interesami łowieckimi (Główny powód operacyjny) Nadleśnictwo otwarcie argumentowało, że obecność ludzi w głębi lasu jest szkodliwa dla priorytetowej funkcji tych terenów, czyli polowań arystokracji.
• Płoszenie zwierzyny: W raporcie ze stycznia 1927 roku urzędnicy stwierdzili, że leśniczówka jest całkowicie odizolowana w lesie, a „ciągły hałas powodowany przez ludzi i psy sprawia, że cały okoliczny teren staje się łowiecko małowartościowy” (jagdlich minderwertig).
2. Utrata kontroli i obawa przed przestępczością Urzędnicy żywili głęboką nieufność wobec mieszkańców osady (robotników leśnych), argumentując, że izolacja siedliska uniemożliwia skuteczny nadzór nad nimi.
• Kłusownictwo i kradzieże: Wprost napisano, że mieszkanie to kryje w sobie „stałe niebezpieczeństwo kłusownictwa” (Wilddieberei),.
• Szkody leśne: Obawiano się, że mieszkańcy będą dopuszczać się kradzieży drewna (Forstdiebstahl) oraz nielegalnego wypasu bydła w lesie (verbotene Waldweide), co było trudne do wykrycia w tak odległym miejscu.
3. Zły stan techniczny i koszty (Oficjalny powód ekonomiczny) Jako argument uzasadniający decyzję podawano degradację budynków i nieopłacalność ich remontu.
• Koszty utrzymania: Nadleśnictwo twierdziło, że dom znajduje się w bardzo złym stanie budowlanym, a jego utrzymanie jest zbyt drogie.
• Degradacja biologiczna: Późniejsza ekspertyza architekta Hasselmanna z lutego 1927 r. potwierdziła te obawy, wykazując, że belki stropowe i deskowanie były „stoczone przez robactwo” (vom Wurm zerfressen) do tego stopnia, że konieczne było wstawianie belek zastępczych, a głowice kominowe pękały,. Drewniane przybudówki (szopa, chlew, wychodek) gniły i groziły zawaleniem,.
Ostateczny rezultat Mimo determinacji nadleśnictwa, by „zdecydować się na rozbiórkę (Abtragung) starego budynku”, plan ten został częściowo powstrzymany przez architekta Hasselmanna. W swojej opinii uznał on, że główne budynki murowane (dom i stodoła) mają zbyt dużą wartość majątkową (odpowiednio 1800 i 1350 marek według inwentarza z 1893 r.), by je burzyć. Zaproponował zachowanie domu jako bazy noclegowej dla gości, a stodoły jako magazynu paszy,. Ostatecznie w grudniu 1927 roku wyburzono jedynie zrujnowane drewniane przybudówki w celu „poprawy estetyki zagrody”.
Ostateczny rezultat planów Mimo ówczesnych nacisków Nadleśnictwa na całkowitą likwidację („zrównanie z ziemią”), plan ten został powstrzymany przez architekta Hasselmanna. W swojej opinii uznał on, że główne budynki murowane (dom i stodoła) mają zbyt dużą wartość majątkową, by je burzyć. Zaproponował zachowanie domu jako bazy noclegowej dla gości.
Ostatecznie w grudniu 1927 roku wyburzono jedynie zrujnowane drewniane przybudówki (szopę, chlew i wychodek) w celu „poprawy estetyki zagrody”, a materiał z rozbiórki sprzedano na licytacji za 25 marek,.
Na podstawie analizy raportu technicznego i korespondencji z 1927 roku, budowniczy (architekt) Hasselmann sprzeciwił się planom Nadleśnictwa, które chciało zrównać z ziemią całą osadę Lichtenstein. W swojej ekspertyzie z lutego i marca 1927 r. Hasselmann zdecydował o ocaleniu dwóch głównych budynków murowanych, argumentując, że mają one zbyt dużą wartość majątkową i użytkową, by je niszczyć,.
Obiekty, które Hasselmann uratował przed rozbiórką:
1. Dom mieszkalny (Wohnhaus)
◦ Był to budynek murowany o wymiarach 13 x 5,8 metra, kryty dachówką.
◦ Mimo że stropy były uszkodzone przez szkodniki, Hasselmann ocenił, że dom nadal „bardzo dobrze nadaje się do zakwaterowania gości” (np. myśliwych odwiedzających dobra książęce).
◦ Jego wartość w starym inwentarzu wynosiła 1800 marek.
2. Stodoła (Scheune)
◦ Duży budynek (11 x 6,3 metra) z wbudowaną oborą, również kryty dachówką.
◦ Hasselmann wskazał, że budynek ten powinien zostać zachowany i wykorzystywany jako magazyn na siano oraz karmę dla dzikiej zwierzyny (Wildfutter).
◦ Jego wartość inwentarzowa wynosiła 1350 marek.
Dla kontrastu, Hasselmann zgodził się na wyburzenie jedynie bezwartościowych, drewnianych przybudówek, które psuły estetykę zagrody: szopy na drewno, chlewu, wychodka oraz starych płotów. Jego decyzja wynikała z faktu, że obiekty te nie posiadały już wartości majątkowej (nie były nawet ujęte w inwentarzu lub były w nim nisko wycenione) i psuły estetykę zagrody,
Do obiektów przeznaczonych przez Hasselmanna do rozbiórki należały:
1. Szopa na drewno (Holzschuppen) Była to konstrukcja drewniana kryta gontem, która znajdowała się w stanie „grożącym zawaleniem” (baufällig). Drewno było zgniłe, a cała szopa przechylała się już na jedną stronę,.
2. Wychodek (Abort) Drewniana toaleta zewnętrzna kryta gontem, której stan techniczny określono jako „bardzo zły”,.
3. Chlew (Schweinestall) Chodziło konkretnie o przybudowany chlew (angebaute Schweinestall). Mimo że był murowany, jego płaski dach oraz belkowy strop były tak silnie stoczone przez robactwo (szkodniki drewna), że obiekt zakwalifikowano do usunięcia,.
4. Ogrodzenia (Zäune) Hasselmann zalecił również usunięcie starych płotów wykonanych z żerdzi, uznając je za „złe i niepotrzebne”, co miało na celu poprawę „zewnętrznego obrazu” (estetyki) całego siedliska.
Koszt wyburzenia tych elementów przy użyciu pracy robotników leśnych oszacowano na mniej niż 50 marek. Ostatecznie rozbiórkę przeprowadzono w grudniu 1927 roku, a materiał sprzedano na licytacji za 25 marek.
Według raportu końcowego z 21 grudnia 1927 roku, rozbiórka starych zabudowań gospodarczych (w tym szopy na drewno) w osadzie Lichtenstein nie tylko nie obciążyła budżetu nadleśnictwa, ale przyniosła dochód w wysokości 25 marek,.
Początkowo, w swojej ekspertyzie z lutego/marca 1927 roku, architekt Hasselmann szacował, że koszt wyburzenia zniszczonych obiektów (szopy, chlewu, wychodka i płotów) przy użyciu pracy robotników leśnych wyniesie mniej niż 50 marek. Ostatecznie jednak administracja zdecydowała się na sprzedaż materiałów rozbiórkowych lub praw do rozbiórki w drodze licytacji, gdzie najwyższa oferta (Höchstgebot) wyniosła wspomniane 25 marek, które zaksięgowano jako wpływ do kasy,.
Na podstawie ekspertyzy technicznej z 1927 roku, uratowana przed rozbiórką stodoła (Scheune) zyskała nowe przeznaczenie gospodarcze, ściśle związane z potrzebami łowieckimi majątku.
Oto szczegóły dotyczące jej dalszych losów i funkcji:
• Nowa funkcja magazynowa: Hasselmann w swoim raporcie zarekomendował, aby stodoła była wykorzystywana do przechowywania karmy dla dzikiej zwierzyny (Wildfutter) oraz siana.
• Stan techniczny: Budynek ten, w przeciwieństwie do zrujnowanych przybudówek, znajdował się w dobrym stanie technicznym. Był to obiekt murowany o wymiarach 11 x 6,3 metra i wysokości 4 metrów do okapu, kryty dachówką zakładkową. Wewnątrz posiadał klepisko (Tenne) oraz dwa sąsieki (Bansen), co czyniło go idealnym magazynem.
• Wartość: Decyzja o zachowaniu stodoły wynikała z jej wysokiej wartości inwentarzowej, którą oszacowano na 1350 marek (według wyceny z 1893 roku), co czyniło jej wyburzenie ekonomicznie nieuzasadnionym.
Chronologiczna lista mieszkańców osady leśnej Lichtenstein (Forsthaus Lichtenstein), zrekonstruowana na podstawie dostarczonych dokumentów archiwalnych z lat 1872–1927.
Zdjęcie rodziny Hennek – z przełomu XIX-XX wieku wykonane w Lichtensteinie
Na zdjęciu uwieczniono pracownika leśnego księcia raciborskiego – urodzonego w 1861 roku Józefa (Josepha) Henneka. Towarzyszy mu jego pierwsza żona, Karolina z domu Grochol, oraz sześcioro ich dzieci.
Po przedwczesnej śmierci Karoliny, Józef ożenił się ponownie. Jego drugą żoną została urodzona 31 maja 1882 roku Karolina z domu Ciupek, z którą również doczekał się potomstwa. Jedną z córek z tego małżeństwa była Józefa Hennek (po mężu Noskiewicz). Mieszkała ona aż do swojej śmierci (2 grudnia 1997 roku) w Jankowicach przy ulicy Wiejskiej (obecnie nr 20a). Pani Józefa, powszechnie nazywana w Jankowicach „Zeflą Hennkową”, spoczęła w rodzinnym grobie na cmentarzu w Rudach, obok swoich rodziców.
wg wspominek Pana Karola Wojtasa:
Lichtenstein to dawna osada, która w pamięci lokalnej zachowała się jako miejsce oddalone od głównych dróg, znane z opowieści. Nazwa ta najprawdopodobniej została nadana przez hrabiego posiadającego powiązania z Austrią.
Administracyjnie osada należała do gminy Nędza. Chociaż miejscowość posiadała odrębność, jej mieszkańcy byli ściśle związani z okolicznymi wioskami: do kościoła (i na lekcje religii) chodzili do Rud, pokonując trasę przez Schlossberg i Wildek, natomiast do szkoły uczęszczali do Jankowic. Droga do szkoły prowadziła prosto przez pola w kierunku pobliskiego krzyża i boiska. Zimą, podczas obfitych opadów śniegu, wędrówka ta była dla dzieci bardzo uciążliwa, ponieważ pola były całkowicie zasypane.
Do osady należał również około hektar ogrodzonego pola, do którego prowadziła boczna droga w kierunku Schlossbergu.
Historycznie na Lichtensteinie mieszkały dwie rodziny: Henkowie (Henki) oraz Starcowie (Starce). Rodzina Starców opuściła osadę jeszcze grubo przed wojną – wybudowali dom w Rudzie Kozielskiej naprzeciw straży i tam się przenieśli. Od tego czasu na Lichtensteinie mieszkali wyłącznie Henkowie.
Zabudowania osady bardzo szybko uległy zniszczeniu i rozebraniu. Główny budynek mieszkalny zniknął już w latach pięćdziesiątych XX wieku. Rozmówca wspomina, że gdy po wojnie odwiedził to miejsce z ojcem, by obejrzeć tamtejsze pola, stała tam już tylko stodoła, a cały teren był nieużywany i silnie zdziczały.
LOKATORZY LICHTENSTEIN wg odnalezionych akt:
1872 – 1874 (Pierwsi odnotowani lokatorzy)
1. Ohraszcz, Lorenz (Wawrzyniec)
- Funkcja: Robotnik leśny (Forstarbeiter).
- Bio/Info: Wprowadził się do leśniczówki Lichtenstein 10 listopada 1872 r. Mieszkał w „pierwszej izbie na południe” z wejściem z sieni. Płacił roczny czynsz w wysokości 4 talarów. W ramach deputatu użytkował mały ogródek za domem (przy płocie dużego ogrodu) oraz pierwszą parcelę pola od wschodu o powierzchni 2 mórg. Miał prawo do współużytkowania strychu, obory (na 4 sztuki bydła), stodoły, chlewu i pieca chlebowego.
2. Niclas, Paul (Paweł)
- Funkcja: Robotnik leśny (Forstarbeiter).
- Bio/Info: Wprowadził się 5 października 1872 r. Zajmował „trzecią izbę na północ” z wejściem z sieni. Płacił czynsz w wysokości 3 talarów rocznie. Otrzymał w dzierżawę drugą parcelę pola (2 morgi) oraz część ogrodu.
3. Olszinyai (Olszowski?), Johann (Jan)
- Funkcja: Robotnik leśny (kandydat).
- Bio/Info: W dokumentach z 1874 r. widnieje jako osoba mieszkająca jeszcze w Nędzy, wezwana do podpisania umowy na „drugą izbę na wschód” (wejście z podwórza). Ostatecznie prawdopodobnie nie zamieszkał w Lichtensteinie lub szybko zrezygnował, gdyż jego nazwisko w rejestrze zostało zastąpione przez Leopolda Wydrę.
1874 – 1882 (Zmiany lokatorów)
4. Wydra, Leopold
- Funkcja: Robotnik leśny (Forstarbeiter).
- Bio/Info: Pochodził z Solarni. Wprowadził się do Lichtensteinu 2 listopada 1874 r. na miejsce Johanna Olszinyai/Olszowskiego. Zajął „drugą izbę na wschód” z wejściem z podwórza. Jego czynsz wynosił 4 talary, a w dzierżawę otrzymał 2 morgi pola (trzecią parcelę).
- Epilog: W kwietniu 1882 r. odnotowano, że wyprowadził się z Lichtensteinu z powrotem do Solarni. Podczas tej przeprowadzki dopuścił się kradzieży materiałów budowlanych (łat ogrodzeniowych i desek ze strychu stodoły), co skutkowało rewizją w jego nowym domu i odnalezieniem skradzionego mienia.
5. Haiduczek, Franz (Franciszek)
- Funkcja: Robotnik leśny.
- Bio/Info: Pochodził z Dziergowic. Został przyjęty do pracy i mieszkania w Lichtensteinie w październiku 1877 r., zajmując miejsce po Lorenzu Ohraszczu (lub Auguście Wodarzu, który przeniósł się tam tymczasowo – dokumenty są tu niejednoznaczne co do poprzednika w tej konkretnej izbie, ale Haiduczek wszedł na wakat w 1877 r.). Jego czynsz za mieszkanie ustalono na 9 marek, a za 2 morgi pola na 6 marek (łącznie 15 marek rocznie).
6. Kuschitz (Kuszic), Thomas (Tomasz)
- Funkcja: Robotnik leśny.
- Bio/Info: Mieszkaniec Lichtensteinu odnotowany w kwietniu 1882 r. To on zgłosił leśniczemu kradzież desek i łat, której dopuścił się wyprowadzający się sąsiad, Leopold Wydra. Pełnił rolę świadka oskarżenia.
7. Neidauer, Franz (Franciszek)
- Funkcja: Robotnik leśny.
- Bio/Info: Odnotowany jako mieszkaniec Lichtensteinu w kwietniu 1882 r. Był świadkiem kradzieży dokonanej przez Leopolda Wydrę.
1885 – 1891 (Nowe kontrakty i rotacje)
8. Protzkorz (Proczkorz), Anton (Antoni)
- Funkcja: Robotnik leśny (Forstarbeiter).
- Bio/Info: Mieszkał w leśnictwie Lichtenstein przed 1885 rokiem.
- Wyprowadzka: 1 października 1885 r. przeniósł się z Lichtensteinu do sąsiedniej osady Corvey, podpisując nową umowę najmu i dzierżawy.
9. Kontny, Anton (Antoni)
- Funkcja: Robotnik leśny.
- Bio/Info: Wcześniej mieszkał w Lichtensteinie. 1 października 1885 r. opuścił tę osadę, aby przenieść się do Corvey na miejsce zwolnionego dyscyplinarnie Karola Kubika.
10. Rokott, Ludwig (Ludwik)
- Funkcja: Robotnik leśny.
- Bio/Info: Pochodził z Jankowic. Został zatwierdzony jako nowy lokator leśniczówki Lichtenstein w sierpniu 1885 r. (z datą wprowadzenia od 1 października), zajmując miejsce zwolnione przez przenoszących się pracowników.
1910 – 1927 (Ostatni mieszkańcy przed planowaną rozbiórką)
11. Hennek, Josef (Józef)
- Funkcja: Robotnik leśny (Forstarbeiter).
- Bio/Info: Mieszkał w Lichtensteinie do 1 października 1910 r., kiedy to zrezygnował z dzierżawy i najmu mieszkania.
12. Starzetz, Johann (Jan)
- Funkcja: Robotnik leśny, w 1927 r. określany jako drwal (Klafterschläger).
- Bio/Info: Występuje w dokumentach w 1910 r. jako osoba rezygnująca z jednej umowy i wchodząca w nową (być może zmienił lokal w obrębie osady). Mieszkał w Lichtensteinie przez wiele lat.
- Eksmisja/Wyprowadzka: Był ostatnim znanym lokatorem jednego z mieszkań. Opuścił leśniczówkę ostatecznie 1 kwietnia 1927 r. Jego wyprowadzka była warunkiem koniecznym dla administracji, by rozpocząć prace porządkowe (lub wyburzeniowe) w osadzie.
13. Paprotny
- Funkcja: Drwal (Klafterschläger) / Robotnik leśny (Forstarbeiter).
- Bio/Info: Mieszkał w Lichtensteinie do sierpnia 1927 r. Był oceniany przez nadleśnictwo jako „porządny człowiek” (ordentlicher Mensch). Został przesiedlony z Lichtensteinu do leśniczówki Corvey, aby zastąpić tam kłopotliwego Laxandera i uspokoić tamtejszy konflikt sąsiedzki. Jego wyprowadzka miała na celu ostateczne „uwolnienie” (opróżnienie) starego budynku w Lichtensteinie.
UZUPEŁNIENIE
Po wyprowadzce rodzin Starzetz (kwiecień 1927) i Paprotny (sierpień 1927), osada Lichtenstein opustoszała. Nadleśnictwo planowało jej całkowitą rozbiórkę ze względu na zły stan techniczny i płoszenie zwierzyny. Ostatecznie, na wniosek architekta Hasselmanna, w grudniu 1927 r. wyburzono jedynie drewniane przybudówki (szopę, chlew, wychodek), a główny dom mieszkalny i stodołę zachowano z przeznaczeniem na bazę noclegową dla gości i magazyn paszy.
Na podstawie analizy dokumentów, a w szczególności rygorystycznych umów dzierżawy z lat 80. XIX wieku, mieszkańcom Lichtensteinu i Corvey groziły surowe kary finansowe za zaniedbanie nawożenia pól.
Za niewystarczające nawożenie lub jego całkowity brak groziła kara umowna (Konventionalstrafe) w wysokości 5 marek za każdy ar pola.
Oto szczegóły wynikające z paragrafu 8 standardowej umowy dzierżawnej:
• Obowiązek: Dzierżawca był zobowiązany do utrzymywania ziemi w dobrym stanie rolnym (kulturze). Jeśli grunt był rolą (Acker), należało go dobrze nawozić co najmniej raz na dwa lata.
• Wymiar kary: Za każde całkowite zaniechanie nawożenia lub wykonanie go w sposób niewystarczający (ungenügend ausgeführte Düngung), naliczano wspomniane 5 marek od każdego ara.
• Kontekst finansowy: Była to kara niezwykle dotkliwa. Dla porównania, roczny czynsz za całe mieszkanie i grunty wynosił w tamtym okresie często od 15 do 30 marek. Kara 5 marek za zaledwie jeden ar (100 m²) nienawożonej ziemi mogła więc zrujnować dzierżawcę posiadającego np. kilku-morgowe pole.
Ponadto, umowy przewidywały dodatkowe sankcje związane z gospodarką nawozową:
• Zakaz wywozu nawozu: Dzierżawcy pod groźbą kary 10 marek nie wolno było sprzedawać ani wynosić poza obręb gospodarstwa obornika (Dünger/Jauche), siana czy słomy. Wszystko, co wyprodukowano na dzierżawionym terenie, musiało na nim pozostać, aby użyźniać glebę.
• Brak odszkodowań: Jeśli administracja leśna rozwiązała umowę (np. z powodu kradzieży), dzierżawcy nie przysługiwało żadne odszkodowanie za wyłożony już na pole na
opracowanie: D.Poborski
wspomnienia Pana Karola Wojtas na podstawie rozmowy przeprowadzonej w grudniu 2025 roku/
polecane:
Zostaw odpowiedź