Jankowice

REKONSTRUKCJA OBRAZÓW I SŁÓW

Opis statystyczno-historyczny Księstwa Raciborskiego z XVIII w. – cz1

Poniższy tekst ma za zadanie przedstawić Księstwo Raciborskie z końca XVIII wieku bazując na monumentalnej serii topograficzno-historycznej pt. „Beyträge zur Beschreibung von Schlesien” a dokładnie na jego tłumaczeniu wraz z objaśnieniami.

Jest to jedno z najważniejszych źródeł statystycznych i geograficznych
dotyczących Śląska z okresu fryderycjańskiego. Autor skrupulatnie opisuje miasta, wioski, liczbę ludności, rzemiosło, rolnictwo oraz strukturę administracyjną regionu.

Autorem tego dzieła jest Friedrich Albert Zimmermann (1745–1815). Był pruskim urzędnikiem skarbowym i wybitnym topografem. Pracował we
Wrocławiu w Królewskiej Kamerze Wojny i Domen. Zimmermann poświęcił lata na zbieranie danych o Śląsku. Jego
seria liczy łącznie 13 tomów (wydawanych w latach 1783–1796). Do dziś historycy i genealodzy korzystają z jego „Przyczynków”, ponieważ dostarczają one niezwykle precyzyjnych informacji o tym, jak wyglądały śląskie miejscowości pod koniec XVIII wieku.

Poniżej tłumaczenie wraz z objaśnieniami (opracowanie – D.Poborski):

[strona 143]

Rozdział pierwszy

O powiecie raciborskim w ogólności.

§. 1. Położenie, granice, wielkość.

Księstwo Raciborskie graniczy od północy z Księstwem Opolskim, od zachodu z księstwami Opawskim (Troppau) i Karniowskim (Jägerndorf), od południa z wolnymi mniejszymi państwami stanowymi Bogumin (Oderberg) i Wodzisław (Loslau) oraz z wolnym państwem stanowym
Pszczyna (Pleß), które to ostatnie stanowi także granicę od wschodu. Jest to najmniejsze bezpośrednie księstwo na Śląsku i dlatego tworzy tylko jeden powiat; w niektórych miejscach jest wprawdzie na 4 mile szerokie i na 7 mil długie w innych miejscach jednak węższy i może obejmować około 14 do 15 mil kwadratowych.

Wspomniana jednostak to 1 mila pruska ≈ 7,532 km / wymiary podane w tekście (4 mile szerokości i 7 mil długości) oznaczałyby w przybliżeniu obszar o szerokości ok. 30 km i długości ok. 53 km, co odpowiada historycznemu zasięgowi tego regionu.

Od czasu objęcia rządów przez Prusy, 4 wioski zostały odłączone od powiatu kozielskiego i przyłączone do tegoż [powiatu].

§. 2. Góry i minerały.

Powiat składa się głównie ze wzgórz, aczkolwiek właściwych gór tutaj nie
ma. Okolica wokół Żor (Sohrau) i w stronę Bogumina (Oderberg) jest płaska. W ziemi znajdują się:

  • Kamienie. Kamieniołom wapienia przy Pszowie (Pschow); kamienie znajdują się na głębokości od 1 do 2 sążni, częściowo są białe, częściowo niebieskie i wymagają one więcej ognia [podczas wypalania] niż zwykle; niebieski [wapień] wydziela przy wypalaniu silny zapach siarki.
  • Gips, przy tej samej wsi, we wzgórzu obok lasu, który jednak musi być z trudem odkopywany; oraz przy Czernicy (Czerniz).
  • Kamienie młyńskie, w Rydułtowach (Rydultau), Niewiadomiu (Niwiadorn).
  • Kamienie budowlane, w Radziszowie Górnym (Ober-Radaschau).
  • Glina – bardzo mało.
  • Torf – wcale.

§. 3. Właściwości, żyzność gleby i produkty.

Gleba po stronie niemieckiej jest dobra i wydajna, ta zaś po polskiej stronie Odry jest piaszczysta, zimna i mokra. Uprawa roli w wioskach po stronie niemieckiej odbywa się tak jak na Dolnym Śląsku, utrzymuje się jedną trzecią ugoru i uprawia pszenicę; po stronie polskiej zaś
tylko żyto, nieco jęczmienia i owsa. Ugorowanie nie jest tutaj właściwie praktykowane, za to duże obszary, z powodu braku nawozu i złej jakości gleby, pozostają często przez wiele lat nieuprawiane.
Siana pozyskuje się rocznie 4320 fur (wozów). Len uprawiany jest niezbyt często, choć w ilości większej niż wymagają własne potrzeby; natomiast w wioskach leżących przy Raciborzu (Rattibor) i Boguminie (Oderberg) wytwarza się dużą ilość konopi, które zawożone są do Raciborza na specjalnie do tego przygotowany targ i rozsyłane po całym kraju. Drzew owocowych było 33 459 sztuk; sadownictwo jest zatem niewielkie. Drzew morwowych tylko 1632 sztuki.

  • Klafter (Sążeń): Dawna miara głębokości i długości. 1 Klafter to ok. 1,8 – 1,9 metra. Zatem wapień w Pszowie wydobywano z głębokości ok. 2-4 metrów.
  • Fuder (Fura/Wóz): Jednostka objętości ładunku na wozie. Nie była ściśle określona, ale zazwyczaj oznaczała duży, dwukonny wóz siana.
  • Brache (Ugor): Część pola pozostawiona bez zasiewu na rok, aby ziemia „odpoczęła”. Tekst wskazuje na różnice w kulturze rolnej między różnymi częściami powiatu.
  • Maulbeerbäume (Drzewa morwowe): Ich obecność świadczy o próbach hodowli
    jedwabników (które żywią się liśćmi morwy), co było popularne w Prusach w XVIII i XIX wieku z inicjatywy państwowej

§. 4. O lasach.

Powiat posiada znaczne lasy i prawie połowa [jego obszaru] to las; bory składają się głównie z drewna iglastego, choć tu i ówdzie zdarzają się lasy dębowe, szczególnie nad Odrą. Pszczół leśnych (dzikich) nie ma.

§. 5. Jeziora, stawy, rzeki.

Właściwych jezior się tutaj nie spotyka, za to jednak wiele znacznych stawów. Panuje obfitość ryb, które są wywożone do okolic uboższych w ryby. Rzekami są Odra, która dzieli powiat na dwie nierówne części i jest spławna, oraz mnóstwo małych strumieni, które nie mają określonych nazw.

§. 6. Zwierzęta domowe.

Konie i krowy po stronie niemieckiej są dość dobrej rasy (pokroju), natomiast te po stronie polskiej są tym mniejsze. Ich liczba wynosi:

  • 4089 koni,
  • 2189 wołów,
  • 8772 krowy,
  • 32816 owiec,
  • 5801 świń,
  • 2589 pełnych uli.

§. 7. Mieszkańcy.

Liczba mieszkańców bez miast wynosiła w roku:

1756r. — 19 495
1766r.— 20 162
1776r. — 20 648
1783r. — 20 795

Lista zaślubionych, urodzonych i zmarłych. Rok 1782.

KategoriaŚluby (Pary)Chłopcy (Ślubni)Chłopcy (Nieślubni)Dziewczęta (Ślubne)Dziewczęta (Nieślubne)Suma UrodzeńZgony (Mężczyźni)Zgony (Kobiety)
Cywilni29666237652331384406404
Wojskowi4980866—668073


Religia jest powszechnie katolicka, a panującym językiem jest polski; tu i ówdzie niektórzy mieszkańcy mówią po niemiecku. W miastach jednak spotyka się więcej Niemców, a także współwyznawców ewangelickich.
Zwykły człowiek na wsiach ma wielką skłonność do hulaszczego (niechlujnego) życia, zwłaszcza do żarłoczności i pijaństwa, oraz jest krnąbrny.

  1. Surowa ocena chłopstwa w uderzającym fragmencie o „żarłoczności, pijaństwie i krnąbrności” wieśniaków. (w oryginale autor użył słów Liederliches Leben: życie rozwiązłe, nieuporządkowane, niechlujne). To typowy dla ówczesnych pruskich urzędników i oświeceniowych autorów krytyczny stosunek do lokalnej ludności, którą próbowano „cywilizować” według pruskich wzorców. Pełna treść tego zdania: Der gemeine Mann auf den Dörfern hat eine große Neigung zum liederlichen Leben, vorzüglich zum Fressen und Saufen, und ist widerspenstig.
  2. Statystyka demograficzna – tabela pokazuje bardzo niski odsetek dzieci nieślubnych (szczególnie wśród cywilów), co świadczy o silnej roli Kościoła i tradycyjnej obyczajowości.
  3. Tekst wprost stwierdza, że język polski (w znaczeniu gwary śląskiej) był dominujący na wsiach, podczas gdy niemiecki i protestantyzm ograniczały się głównie do miast.
mapa Księstwa Raciborskiego (Das Fürstenthum Ratibor in OberSchlesie) z XVIII w.

§. 8. Siedziby (domostwa)

Zamki Tworków, Rybnik, Sławików, Brzeźnica, Liski i Krzyżanowice
są piękne i duże; ten raciborski był również dobry, lecz zbliża się ku upadkowi. Mieszkania wieśniaków po stronie niemieckiej są dość dobre, z muru pruskiego (konstrukcji ryglowej), te po stronie polskiej zaś głównie z drewna ciosanego (zrębowe).

W powiecie znajdują się:

  • 3 miasta,
  • 1 miasteczko handlowe,
  • 143 wioski, w tym 8 kolonii,
  • 1 klasztor polny.
  1. Trzy wymienione miasta to Racibórz, Rybnik i Żory
  2. Zamki: Wymienione zamki (m.in. Tworków, Rybnik, Sławików, Krzyżanowice) do dziś stanowią ważne punkty na mapie zabytków Górnego Śląska, choć wiele z nich (jak Sławików czy Tworków) jest dziś w ruinie. Ciekawostką jest wzmianka o podupadającym zamku w Raciborzu.
  3. Feldkloster – dosłownie „klasztor polny”, prawdopodobnie odnosi się do klasztoru położonego poza murami miasta lub w odosobnieniu (Rudy Wielkie).

W wioskach:

  • 134 folwarki,
  • 33 kościoły,
  • 1297 chłopów (bauerów),
  • 2780 zagrodników (ogrodników),
  • 642 chałupników,
  • 3 wielkie piece, w których wytwarza się ponad 14 000 cetnarów żelaza. 13 fryszerki (ognisk fryszerskich),
  • 1 ciągarnia drutu; tutaj wytwarza się około 200 cetnarów drutu,
  • 1 młot miedzi (kuźnia miedzi), który rocznie kuje od 200 do 250 cetnarów miedzi,
  • 4 bielniki.


Tekst precyzyjnie rozróżnia warstwy chłopskie: Bauern (posiadali
najwięcej ziemi i koni), Gärtner (zagrodnicy z mniejszym areałem) oraz Häusler (chałupnicy, często bez ziemi, posiadający tylko dom).

Widać tu rodzący się przemysł ciężki na Górnym Śląsku. 14 000 cetnarów żelaza to imponująca jak na tamte czasy liczba (cetnar pruski to ok. 51,4 kg).

Frischfeuer (Fryszerka): Dawne urządzenie do rafinacji surówki żelaza w celu otrzymania stali lub żelaza kowalnego.

Bleichen (Bielniki): Miejsca, gdzie bielono płótno lniane na słońcu przy użyciu wody.

§ 9. Różne uwarunkowania zewnętrzne (ustrój zewnętrzny).

Powiat raciborski należy, jeśli chodzi o stawki podatkowe, do trzeciej klasy, a ze względu na ubezpieczenie bydła do trzeciego stowarzyszenia. W sprawach skarbowych (kameralnych) przełożonym jest landrat, obecnie w osobie pana Johanna Heinricha von Wrochem; komisarz marszowy, pan von Adelsfeld; deputowani powiatowi, pan von Laschoff i pan Holli. Lekarzem powiatowym jest pan dr Kratochwil, a poborcą podatkowym pan von Birckhahn. Miasta Racibórz i Rybnik należą do szóstego, a Żory do siódmego departamentu radców podatkowych.

Pojawia się tu ród von Wrochem, bardzo zasłużony dla Śląska. Nazwisko
Kratochwil (fizyk/lekarz powiatowy) brzmi z czeska, co podkreśla wielokulturowość regionu.

Fakt, że w XVIII wieku istniała już sformalizowana „Vieh-Assekuranz”
(ubezpieczenie bydła), świadczy o wysokim stopniu zorganizowania pruskiej administracji.

Kreisphysikus: Oficjalny lekarz mianowany przez państwo do nadzoru nad zdrowiem publicznym w powiecie.

Wymiar sprawiedliwości (sądownictwo) sprawuje każda miejscowość poprzez magistraty lub justycjariuszy, przy czym szlachta i osoby wyróżnione podlegają Wyższemu Urzędowi w Brzegu.
Pułk Kirasjerów von Dalwiga prowadzi tutaj zaciąg (rekrutację)

Sądownictwo: Szlachta nie podlegała sądom lokalnym, lecz specjalnemu urzędowi w Brzegu (Oberamt zu Brieg), co było przywilejem stanowym.

Kirasjerzy to ciężka jazda w zbrojach. Pułk von Dalwiga (Regiment nr 12)
faktycznie stacjonował na Śląsku. „Werbung” oznacza, że dany region był ich rejonem rekrutacyjnym.

[strona 151]

Rozdział drugi

O historii regentów Księstwa Raciborskiego.

Pierwszym osobnym księciem Raciborza był Przemysław, syn Władysława, księcia górnośląskiego; otrzymał on księstwo w 1273 roku i zmarł w 1309; miał troje dzieci. Eufemia wybrała stan duchowny i żyła
jako przeorysza w klasztorze w Raciborzu. Anna została wydana za mąż za księcia Mikołaja II w Opawie, a Leszek został po śmierci ojca księciem Raciborza; w 1327 roku podporządkował się królowi Czech i zmarł w 1340 roku bez spadkobierców. Po nim nastąpił syn jego siostry, Mikołaj
III, a po nim Jan I, którego syn, Jan II, po śmierci ojca otrzymał Księstwo Raciborskie; przebywał on przez pewien czas na dworze polskim i zmarł w 1429 roku.

W oryginale tytuł brzmi „Zweyter Abschnitt. Von der Regentengeschichte des Fürstenthums Rattibor” / Fürstenthums Rattibor dnosi się do historycznego Księstwa Raciborskiego (niem. Herzogtum Ratibor). W tekście użyto formy „Fürstenthum”, co również oznacza księstwo.

Jego najstarszy syn objął rządy i pozostawił po sobie Jana III; ten zaś, ponieważ był gorliwym stronnikiem króla Polski, popadł w niełaskę u króla Węgier. Jego trzej synowie: Mikołaj, Jan i Walentyn, rządzili wspólnie, a Walentyn zmarł jako ostatni w 1521 roku; po jego śmierci
księstwo przypadło księciu Janowi Dobremu z Opola, a po jego śmierci królowi Czech, który zastawiał je wielokrotnie wraz z Opolem, o czym szerzej wspomniano przy opisie Opola.
Właściwe dobra domenalne, miasto i zamek Racibórz, mieszczanie raciborscy chcieli przejąć w zastaw na wzór mieszczan prudnickich (Neustädter), co też wydarzyło się w 1589 roku. Ponieważ jednak mieszczanie w Raciborzu nie byli tak zamożni jak prudniczanie i nie mogli zapłacić gotówką, lecz musieli zaciągać długi, a także nie gospodarowali dobrami najlepiej, dwór poczuł się zmuszony oddać dobra domenalne wierzycielom. Najważniejszym z nich był hrabia Oppersdorf, który wykupił domenę (bez miasta) w 1642 roku, lecz popadł w spór z Izbą Cesarską i ostatecznie sprzedał ją hrabiom von Sobeck w 1712 roku. Następnie posiadał ją hrabia von Schlaberndorf, a
obecnie [w czasie pisania tekstu] jest nim pan von Wilczek.

[strona 153]

Rozdział Trzeci

O powiecie w szczególności.

§ 1. Nazwy wsi według porządku alfabetycznego

  1. Adamowice: własność klasztoru sióstr [dominikanek] w Raciborzu, folwark, 137 mieszkańców.
  2. Stara Wieś (Altendorf): własność pana von Wilczek, 2 folwarki, kościół, szkoła, 299 osób.
  3. Uciśków (Autischkau): własność klasztoru dominikanek, kościół, szkoła, 219 mieszkańców.
  4. Barnowice [prawd. Berenis/Babice]: wł. pana von Reisewiz, 2 folwarki, 201 mieszkańców.
  5. Bargłówka: wł. pana von Wilczek, 86 mieszkańców, z których wielu handluje dziegciem (smołą) i rozwozi go po kraju.
  6. Babiz (Babice) należy do pana von Wilczeck, składa się z 2 młynów, 25 kmieci, 16 zagrodników i 259 mieszkańców. Badzin (Babin), patrz Markowiz (Markowice).
  7. Ober-Beleck (Bielice Górne) należy do pana von Twardawa, posiada 2 młyny, 1 folwark, 13 kmieci, 7 zagrodników, 2 chałupników i 112 mieszkańców. Nieder-Beleck (Bielice Dolne) należy do tego samego [właściciela], składa się z 1 folwarku, 1 kościoła, szkoły, 14 kmieci, 7 zagrodników, kilku chałupników i 111 mieszkańców.
  8. Beinkowiz, Benkowiz (Bieńkowice) posiada 1 folwark, kościół, szkołę, 48 kmieci, 34 zagrodników, 46 chałupników i 533 mieszkańców, wśród których [jest] wielu tkaczy lnu (płócienników). Ta wieś jest własnością klasztoru żeńskiego (Dominikanek) w Rattibor (Racibórz).
  9. Birtultau (Biertułtowy) należy do pana hrabiego von Wengerski, posiada 1 folwark, 8 kmieci, 7 zagrodników i 87 mieszkańców.
  10. Bluschczau (Bluszczów) należy do pana hrabiego von Larisch (zapisane jako Lahrisch), składa się z 3 folwarków, 2 młynów, 5 kmieci, 57 zagrodników i chałupników; liczba ludzi wynosi 223. Bidzin (Biedzyń?), patrz Markowiz (Markowice).
  11. Boguschowiz (Boguszowice) obejmuje 1 folwark, kościół, 1 szkołę, 12 kmieci, 1 młyn, 10 zagrodników, 122 mieszkańców i należy do hrabiego von Wengerski.
  12. Boguniz (Bogunice) posiada 1 folwark, 2 kmieci, 20 zagrodników, 97 mieszkańców i jest własnością klasztoru żeńskiego (Dominikanek) w Rattibor (Racibórz).
  13. Bojanow (Bojanów) należy do hrabiego Bernini, posiada 1 folwark, 15 kmieci, 31 zagrodników, 2 chałupników; liczba ludzi wynosi 257.
  14. Bosatz (Bosacz) należy do pana von Wilczeck, obejmuje młyn, 11 innych domów i 57 mieszkańców.
  15. Brodeck (Brodek) – pan von Schalscha jest panem gruntowym, posiada 1 pański dom mieszkalny, 1 folwark, 4 kmieci, 6 zagrodników, kilku chałupników i 55 mieszkańców.
  16. Brzezin (Brzezie) należy do kamery (zarządu miejskiego) w Rattibor (Racibórz), posiada 1 folwark, 1 kościół, 3 młyny, 16 kmieci, 32 zagrodników, 16 chałupników i 322 mieszkańców. Brzusch (Brzuśce) jest folwarkiem należącym do pana von Wilczeck.
  17. Brzezniz (Brzeźnica) należy do pani von Schimonski, składa się z 2 folwarków, 3 młynów, 8 kmieci, 44 zagrodników i 223 mieszkańców. Brunken (Bronki) to nazwa przedmieścia Rattibor (Racibórz), z którego jedna część należy do tamtejszego klasztoru żeńskiego (Dominikanek), a druga do [pana] von Wilczeck; ta ostatnia składa się z 2 folwarków, które noszą nazwy Budzin (Budzyń) i Markowiz (Markowice).
  18. Bukow (Buków) należy do barona von Eichendorf, posiada 1 szkołę, 11 kmieci, 20 zagrodników, 11 chałupników i 163 mieszkańców.
  19. Budziska (Budziska) należą do pana von Wilczeck, obejmują 24 zagrodników i 5 chałupników; liczba mieszkańców wynosi 91.
  20. Chwallenziz (Chwalęcice) należy do klasztoru Rauden (Rudy), posiada jeden folwark, 15 kmieci, 5 zagrodników, 98 mieszkańców.
  21. Chwallowiz (Chwałowice) należy do hrabiego von Wengerski, posiada 1 folwark, 2 młyny, 8 kmieci, 12 zagrodników i 196 mieszkańców.
  22. Czerniz (Czernica) należy do pana von Koschützki, obejmuje 1 folwark, 3 kmieci, 25 zagrodników, 4 chałupników i 128 mieszkańców.
  23. Czerwonka (Czerwonków) jest własnością pana von Wilczeck, posiada jeden folwark, 7 kmieci, 14 zagrodników i 159 mieszkańców.
  24. Czerwenziz (Czerwięcice) należy do pana Landrata (starosty) von Wrochem, składa się z 2 folwarków, 19 zagrodników i 119 mieszkańców.
  25. Cziprzanow (Cyprzanów), po polsku Pieprzanow (Pieprzanów), należy do Kapituły katedralnej (Domkapitul) w Rattibor (Racibórz), posiada 6 kmieci, 12 zagrodników i chałupników; liczba mieszkańców wynosi 193.
  26. Czuchow (Czuchów) należy do pana von Kalinowski, posiada 1 folwark, 1 pański dom mieszkalny, 10 kmieci, 2 młyny, 24 zagrodników i 139 mieszkańców.
  27. Dobischau (Dewiszów / obecnie dzielnica lub okolice) należy do klasztoru Rauden (Rudy), posiada 1 folwark, 1 wiatrak, 5 kmieci, 19 zagrodników i 136 mieszkańców.
  28. Dobroslowiz (Dobrosławice) należy do tego samego [klasztoru], składa się z jednego folwarku, 11 kmieci, 11 zagrodników i 126 mieszkańców.
  29. Alt-Dubensko (Dębieńsko Stare) należy do pana von Paczinski, posiada 1 folwark, 1 młyn, 8 kmieci, 8 zagrodników, kilku chałupników i 93 mieszkańców.
  1. Groß-Dubensko (Dębieńsko Wielkie) należy do pana von Wilczek, posiada 2 folwarki, 1 kościół, 1 szkołę, 20 kmieci, 20 zagrodników i 179 mieszkańców.
  2. Dziermierz (Dzierzmierz) należy do hrabiego von Bernini, składa się z 1 folwarku, 1 młyna, 4 kmieci, 24 zagrodników, 1 chałupnika i 115 mieszkańców.
  3. Egersfelde (obecnie Zgoda), kolonia założona w roku 1775 przy wsi Leszczin (Leszczyny), posiada 12 domów.

Ellgut (Ligota), po polsku Ligotta (Ligota) – tę nazwę noszą trzy oddzielne wioski.

  1. Ellgut (Ligota [Zamecka/Książęca]) należy do klasztoru żeńskiego (Dominikanek) w Rattibor (Racibórz), posiada 10 kmieci, 2 chałupników i 66 mieszkańców.
  2. Ellgut (Ligota), z przydomkiem Tworkau (Tworków), należy do barona Eichendorf (Eichendorff); posiada jeden folwark, 4 kmieci, 7 zagrodników, 7 chałupników.
  3. Ober-Ellgut (Ligota Górna) należy do hrabiego von Wengerski; znajduje się tutaj 1 folwark, 2 fryszerki (kuźnie), 11 kmieci, 22 zagrodników i 174 mieszkańców.
  4. Gammau, Gammou (Gamów) należy do Kapituły katedralnej (Dohmkapitul) w Rattibor (Racibórz), obejmuje 1 folwark, szkołę, 14 kmieci, 10 zagrodników, 12 chałupników i 193 mieszkańców.
  5. Ganniowiz (Ganiowice) należy do tej samej [kapituły], posiada 7 kmieci, 2 zagrodników, 5 chałupników i 63 mieszkańców.
  6. Gaschowiz (Gaszowice) jest własnością klasztoru żeńskiego (Dominikanek) w Rattibor (Racibórz), składa się z jednego folwarku, 1 szkoły, 2 młynów, 8 kmieci, 21 zagrodników.
  7. Galnow (Golejów) należy do hrabiego von Wengerski; znajdują się tutaj 2 folwarki, z których jeden nazywa się Grabowine (Grabownia), posiada 1 młyn, 5 kmieci, 20 zagrodników i 122 mieszkańców.
  8. Gottartowiz (Gotartowice) należy do tego samego [właściciela], posiada 1 folwark, 1 młyn, 3 kmieci, 10 zagrodników.
  9. Grabowka (Grabówka) należy do księcia Lichnowski (Lichnowskiego), obejmuje 1 folwark, 1 szkołę, 15 zagrodników i 2 chałupników; liczba mieszkańców wynosi 86.
  10. Grzegorzowiz (Grzegorzowice) posiada 2 działy (części): a) Należy do Kapituły katedralnej (Dohmkapitul) w Rattibor (Racibórz); znajduje się tutaj 1 folwark, 23 zagrodników, 13 chałupników. b) Należy do [pana] von Drechsler, posiada 1 folwark, 10 zagrodników i chałupników.
  11. Gurreck (Górki) jest własnością pani von Drechsler, obejmuje 2 kmieci, 13 zagrodników i 66 mieszkańców.
  12. Hammer (Kuźnia), po polsku Kusnia (Kuźnia Raciborska), należy do pana von Wilczek, znajduje się tutaj 1 folwark, 1 kościół katolicki i szkoła, 53 zagrodników, 5 chałupników i 270 mieszkańców.
  13. Henriettendorf (uważane za osadę Henrykowo / obecnie cz. Kuźni), kolonia, która została założona w roku 1778 przy Borbigen (Babiogórze / części Kuźni) na 9 posesjach (miejscach).
  14. Janowiz (Janowice) należy do Kapituły katedralnej (Dohmkapitul) w Rattibor (Racibórz), posiada 1 kościół, szkołę, 16 kmieci, 16 zagrodników, 5 chałupników i 198 mieszkańców.
  15. Jeykowiz (Jejkowice) należy do hrabiego von Wengerski, składa się z 2 młynów, 12 kmieci, 11 zagrodników i 100 mieszkańców.
  1. Jonkowiz (Jankowice) – tę nazwę noszą 2 odrębne wioski; jedna należy do klasztoru Rauden (Rudy), która składa się z jednego folwarku, 1 kmiecia, 20 zagrodników i chałupników; mieszkańców jest 125.
  2. Druga [wieś Jankowice] należy do państwa stanowego Riebnick (Rybnik), posiada 1 folwark, 2 młyny, 14 kmieci, 13 zagrodników i 149 mieszkańców.
  3. Kamin (Kamień) jest własnością barona von Eichendorf (Eichendorffa), znajduje się tutaj 8 kmieci, 6 zagrodników, 8 chałupników i 87 mieszkańców.

Kamin (Kamień), jeszcze jedna wieś, nazywa się także Stein (Kamień), patrz tamże (pod hasłem Stein).

  1. Kamintz (Kamienica) należy do pana von Köhler, posiada kilku kmieci i 2 chałupników.

Klajowez (Klejowiec) – folwark.

  1. Klyschczow (Kleszczów) jest własnością miasta Sohrau (Żory), posiada 3 młyny, 16 kmieci, 12 zagrodników i chałupników; liczba mieszkańców wynosi 143.

Kleischen (Kleszczyna?) – folwark przy Brunken (Bronkach).

  1. Klonatschin (Klonaczyn), także Klockoschin (Kokoszyce), należy do hrabiego von Wengerski, posiada 1 folwark, 8 kmieci, 3 zagrodników, 70 mieszkańców.
  2. Knizeniz (Knieżenice), Ksiagienes (Książenice), należy do tego samego [hrabiego], składa się ze szkoły, 12 kmieci, 20 zagrodników i 146 mieszkańców.
  3. Kobilla (Kobyla) należy do pana von Wilczeck, posiada 11 kmieci, 1 młyn i kilka innych domów.
  1. Korniz (Kornice) należy do hrabiego von Bernini, obejmuje 1 folwark, 1 młyn, jedną bielarnię (płótna), 30 zagrodników i 5 chałupników; liczba mieszkańców wynosi 185.
  2. Kornowaz (Kornowac) należy do pana von Holli, posiada pański dom mieszkalny (dwór), 1 folwark, 1 młyn, 8 kmieci, 20 zagrodników i 112 mieszkańców.
  3. Krawarn (Krowiarki), z przydomkiem Pohlnisch (Polskie), jest własnością pana generała porucznika von Dallwig, posiada 2 folwarki, 1 kościół, 1 szkołę, 16 kmieci, 42 zagrodników i 6 chałupników; liczba mieszkańców wynosi 394.
  4. Krziskowiz (Kryszkowice / obecnie część Rydułtów) należy do pana von Scharowez, składa się z 1 folwarku, 13 kmieci, 16 zagrodników.
  5. Krzizanowiz (Krzyżanowice) należy do pana księcia von Lichnowski (Lichnowskiego), posiada 2 pańskie folwarki, kościół katolicki, szkołę, 17 kmieci, 52 zagrodników i 296 mieszkańców, wśród których jest wielu rzemieślników.

Kusnia (Kuźnia), patrz Hammer (Kuźnia Raciborska).

  1. Lekarkow (Lekartów) należy do pana hrabiego von Bernini, składa się z folwarku, który nosi nazwę Ottig (Otygia), 10 kmieci, 9 zagrodników.
  2. Longa (Lęgowo / obecnie część miejscowości Zawada lub okolice?) należy do pana von Wilczeck, posiada 11 kmieci, 16 zagrodników, 11 chałupników i 152 mieszkańców.
  3. Leszczin (Leszczyny), Lessina, Lisczin, należy do pana von Laschowski, posiada pański dom mieszkalny (dwór)…[Kontynuacja opisu Leszczyn:] …[pański] dom, 2 folwarki, 1 kościół, 1 szkołę, 2 młyny, 8 kmieci, 31 zagrodników, 134 mieszkańców.
  4. Lisseck (Lyski) posiada 2 działy (części), oba należą do pana von Tluck i składają się z 2 folwarków, 1 kościoła, 1 szkoły, 2 młynów, 13 kmieci, 20 zagrodników i 152 mieszkańców.

Lenga (Nędza), patrz Rzuchow (Rzuchów).

  1. Lohniz (Łaniec) należy do pana von Schweinchen, posiada jeden folwark, 10 kmieci, 5 zagrodników, 8 chałupników i 98 mieszkańców.
  2. Lubowiz (Łubowice) jest własnością pana von Kloch, składa się z jednego folwarku, 1 kościoła, szkoły, 25 zagrodników i 6 chałupników.
  3. Lubom (Lubomia) należy do pana księcia von Lichnowski (Lichnowskiego), posiada jeden folwark, 1 kościół, 1 szkołę, 38 kmieci, 24 zagrodników, 36 chałupników, 4 młyny i 450 mieszkańców.
  4. Lukow (Łuków Śląski) posiada tylko 10 gospodarstw zagrodniczych, należy do pana von Reisewiz.
  5. Matheethal (Maciejów / obecnie część Gaszowic), kolonia zbudowana w roku 1777, składająca się z 17 posesji (placów).
  6. Makkau (Maków) posiada 2 działy (części), oba jednak należą do pana generała von Dallwig; znajdują się tutaj 3 folwarki, 17 kmieci, 42 zagrodników, 8 chałupników.
  7. Markowiz (Markowice), Bidzina, Badzina, należy do pana von Wilczeck, znajduje się tutaj 1 kościół, 1 szkoła, 26 kmieci, 13 zagrodników, 13 chałupników i 217 mieszkańców.
  8. Matzkirch (Maciowakrze), po polsku Macieowkiez (Maciowakrze), należy do klasztoru Rauden (Rudy), posiada 1 folwark, 1 kościół, 1 szkołę, 23 kmieci, 19 zagrodników, 1 wiatrak i 266 mieszkańców.

Medani (Miedonia), patrz Niedani (Niedane/Miedonia).

  1. Mensa (Mechnica) należy do pana von Wilczeck, we wsi jest 39 zagrodników, 4 chałupników i 149 mieszkańców, wśród których jest wielu garbarzy.
  2. Neudorf (Nowa Wieś) posiada 2 działy (części), z których jeden nazywa się Rogoisk (Rogoźna), a drugi Twardawa (Twardawa); oba należą do pana von Tluck i zawierają 1 folwark, 24 zagrodników i 86 mieszkańców.
  3. Neugarten (Nowe Ogrody), po polsku Nowesogrodi (Nowe Ogrody), należy do pana von Wilczeck, posiada 5 kmieci, 23 zagrodników, 22 chałupników i 168 mieszkańców.
  4. Niedobschütz (Niedobczyce) jest własnością hrabiego von Wengerski, obejmuje 1 szkołę, 18 kmieci i 7 zagrodników; liczba mieszkańców wynosi 150.
  5. Niebotschau (Nieboczowy) należy do księcia Lichnowski (Lichnowskiego), posiada 1 folwark, 16 kmieci, 15 zagrodników, 26 chałupników, wśród których [jest] 12 nowych, i 250 mieszkańców.
  6. Niwiadom (Niewiadom) posiada 5 działów (części), mając pana von Lahrisch (Larisza) za pana gruntowego; [posiada] 1 pański dom mieszkalny (dwór), 4 folwarki, 7 kmieci, 31 zagrodników i 153 mieszkańców.
  7. Ochcjez (Ochaje / Ochodzita?) należy do hrabiego von Wengerski, posiada 1 młyn, 5 kmieci, 7 zagrodników i 68 mieszkańców.
  8. Oschin (Osiny) posiada 3 działy (części): Górne, Średnie i Dolne, wszystkie trzy należą do pana von Reisewiz (Reisewitza); tutaj znajdują się 3 folwarki, 8 kmieci, 26 zagrodników i 186 mieszkańców.
  9. Ostrok, Ostrog (Ostróg – obecnie dzielnica Raciborza) należą do pana von Wilczeck, znajduje się tutaj 1 folwark, który nosi szczególną nazwę Brzuchow (Brzuchów); 1 kościół, 1 szkoła, 30 zagrodników, 21 chałupników i 164 mieszkańców.

Ottig (Otygia) – folwark należący do Lekartau (Lekartowa).

  1. Ottowiz (Otrowice / obecnie cz. sołectwa dolnośląskiego lub nieistniejąca osada?), kolonia założona w roku 1773, składająca się z 8 domów.
  2. Ozuppowiz (Oszczyce / obecnie cz. Lysek lub okolice?) należy do pana hrabiego von Wengerski, posiada 1 młyn, 1 szkołę, 9 kmieci, 6 zagrodników i 76 mieszkańców.
  3. Pallowiz (Palowice) należy do pana von Wilczeck, znajduje się tutaj 1 folwark, 1 młyn, 1 fryszerka (zakład metalurgiczny), 6 kmieci, 26 zagrodników i 2 chałupników; mieszkańców jest 149.
  4. Paulsdorf (Pawłów), kolonia składająca się z 17 posesji, została zbudowana w 1776 roku niedaleko powyżej wymienionej wsi [Palowic].
  5. Paulau (Pawłów) należy do pana von Poser, posiada 1 folwark, 1 pański dom mieszkalny (dwór), 1 kościół, 10 kmieci, 26 zagrodników, 4 chałupników i 193 mieszkańców.

Peterkowiz (Pietrzkowice) – folwark.

Pieprzanow (Pieprzanów), patrz Cziprzanow (Cyprzanów).

  1. Plania (Płonia – obecnie dzielnica Raciborza) należy do miasta Rattibor (Racibórz), znajduje się tutaj urządzona na sposób holenderski mleczarnia krów; 19 zagrodników, 33 chałupników i 222 mieszkańców.
  2. Pogrzebin (Pogrzebień) posiada 2 działy (części), oba należą do pana von Kalckreuth; znajduje się tutaj 1 kościół, 1 szkoła, 1 pański dom mieszkalny (dwór), 2 folwarki, 7 kmieci, 28 zagrodników i 186 mieszkańców.
  3. Ponienziz (Ponięcice) jest własnością pana von der Marwaz (Marwitz), posiada 2 folwarki, pański dom mieszkalny (dwór), 5 kmieci, 25 zagrodników i 1 chałupnika; liczba mieszkańców wynosi 176.
  4. Popelau (Popielów) i Radzeow (Radziejów) to [jedna] wieś, należy do pana von Zmiskal; posiada 1 folwark, 2 młyny, 10 kmieci, 24 zagrodników i 128 mieszkańców.
  5. Proschowiz (Proszowiec – obecnie dzielnica Raciborza) należy do pana von Wilczeck, posiada 6 kmieci, 16 zagrodników, 6 chałupników i 126 mieszkańców.
  6. Przegenza (Przegędza) należy do pana hrabiego von Wengerski, znajduje się tutaj 1 młyn, 8 kmieci, 3 zagrodników, kilku chałupników i 66 mieszkańców.
  7. Pschow (Pszów) należy do księcia Lichnowski (Lichnowskiego), posiada 2 młyny, 1 kościół, 1 szkołę, 34 kmieci, 58 zagrodników, 10 chałupników i 486 mieszkańców, wśród których [jest] wielu rzemieślników.
  8. Pstronza (Pstrążna) należy do pana von Schweinschen, znajduje się tutaj 1 folwark, 1 kościół, 1 szkoła, 1 potażarnia (zakład produkcji potażu), 1 młyn, 6 kmieci, 11 zagrodników i 173 mieszkańców.
  9. Radoschau (Radoszowy), Górne – zwane też hrabiowskimi, należy do hrabiego von Wengerski; posiada 1 folwark, 1 kmiecia i 22 zagrodników. Druga część, Dolne.zwane Dolnymi Radoschau (Radoszowy), jest własnością pana von Prucczinski, składa się z 1 folwarku i 7 zagrodników; liczba mieszkańców wynosi ogółem 130.

Radzeov (Radziejów), patrz Popelau (Popielów).

  1. Gros-Rauden (Rudy Wielkie) należy, podobnie jak następna oddzielna wieś, do tutejszego klasztoru; znajduje się tutaj 1 klasztor, o którym traktuje następny rozdział; 1 folwark, 2 młyny, 12 kmieci, 44 zagrodników, 6 chałupników; mieszkańców 510.
  2. Klein-Rauden (Rudy Małe/Rudki) posiada 15 kmieci, 18 zagrodników, 3 chałupników, jedną kuźnię miedzi (Kupferhammer).
  3. Raschütz (Raszczyce) należy do pana von Wilczeck, znajduje się tutaj kościół, folwark, 13 kmieci, 24 zagrodników, 6 chałupników, 3 młyny i 174 mieszkańców.
  4. Rennersdorf (dziś Kolonia Renerowska / Rudy), kolonia założona przy Rudach Wielkich w roku 1779, licząca 25 domów i 106 mieszkańców.
  5. Ridultau (Rydułtowy) należy do księcia Lichnowski (Lichnowskiego), posiada 3 folwarki, 1 kościół, 1 szkołę, pański zamek (herrschaftliches Schloß), 5 kmieci, 30 zagrodników i 222 mieszkańców.
  6. Rogau (Rogów) składa się z 2 folwarków, 1 kościoła, 1 szkoły, 7 kmieci, 47 zagrodników i 210 mieszkańców; należy do pana hrabiego von Lahrisch (Larisza).
  7. Rogoißna (Rogoźna) posiada 2 działy (części), oba należą do pana von Görz; znajdują się tutaj 2 folwarki, 5 kmieci, 12 zagrodników i 72 mieszkańców.
  8. Roi (Rój – obecnie dzielnica Żor) jest własnością pana hrabiego von Wengerski, posiada 1 folwark, 1 szkołę, 4 kmieci, kilku zagrodników i chałupników, a także 2 młyny; mieszkańców zaś jest 66.
  9. Roschkau (Roszków) należy do pana księcia von Lichnowski (Lichnowskiego), znajduje się tutaj 1 folwark, 17 kmieci, 12 zagrodników i 2 chałupników.
  10. Rownia (Rownia – obecnie dzielnica Żor) należy do pana hrabiego von Wengerski, znajdują się tutaj 2 młyny, 7 kmieci, 4 zagrodników, 69 mieszkańców
  11. Ruda (Ruda) należy do pana von Wilczeck, obejmuje 1 młyn, 18 zagrodników, 3 chałupników i 57 mieszkańców.
  12. Rudelsdorf (Rudyszwałd), patrz Wilhelmsberg.
  13. Rudischwald, Ruderswalde (Rudyszwałd) należy do księcia Lichnowski (Lichnowskiego), posiada 1 folwark, 1 kościół, 1 szkołę, 13 kmieci, 21 zagrodników, 2 chałupników i 159 mieszkańców.
  14. Rudnick (Rudnik) jest własnością pana komisarza marszowego (Marschkommissär) von Adlersfeld; znajduje się tutaj 1 pański dom mieszkalny (dwór), 1 folwark, 1 kościół, 1 szkołę i 12 kmieci; liczba mieszkańców wynosi 142.
  15. Rzuchow (Rzuchów), jedna część tej części nazywa się Lengo (Nędza), należy do pana von Schweinchen; posiada 1 folwark, 1 młyn, 8 kmieci, 14 zagrodników i 96 mieszkańców.
  16. Schlechtendorf (Sławienice / nieistniejąca kolonia?), kolonia z 12 posesjami, zbudowana w roku 1773.
  17. Schichowiz (Ciechowice) należy do pana von Wilczeck, posiada 1 młyn, 8 kmieci, 8 zagrodników, 10 chałupników i 105 mieszkańców.
  1. Schönowiz (Szunowice / obecnie dzielnica Cyprzanowa?) należy do pana hrabiego von Neuhaus, znajduje się tutaj 1 folwark, 4 kmieci, 23 zagrodników i 140 mieszkańców.
  2. Schumowiz (Szumowice / obecnie cz. sołectwa dolnośląskiego lub nieistniejąca osada?) posiada 2 działy (części), oba należą do pana von Wilczeck; znajduje się tutaj 1 folwark, 2 kmieci, 8 zagrodników i 67 mieszkańców.
  3. Ober- und Mittel-Schwircklau (Świerklany Górne i Średnie) należy do hrabiego von Wengerski, posiada 2 folwarki, 7 kmieci, 17 zagrodników. Dolna wieś (Niederdorf) należy do pana von Ziemiezki, posiada 2 folwarki, 8 kmieci, 53 zagrodników; znajduje się tutaj kościół.
  4. Schürbüz (Szczerbice) należy do pana von Koschüzki, posiada 1 folwark, 5 kmieci, 23 zagrodników i 153 mieszkańców.
  5. Sczeykowiz (Szczejkowice) jest własnością pana hrabiego von Wengerski, składa się z 1 młyna, 10 kmieci, 10 zagrodników i 89 mieszkańców.
  6. Seibersdorf (Zabełków), po polsku Sibrzidowiz (Zabełków), należy do pana von Prachowski, posiada 1 folwark, pański dom mieszkalny (dwór), 2 kmieci, 22 zagrodników, 9 chałupników i 80 mieszkańców.

Segenberg (obecnie cz. Kuźni Raciborskiej) to nazwa wielkiego pieca oraz 4 znajdujących się przy nim fryszerek (zakładów metalurgicznych), należących do [pana] von Wilczeck.

  1. Silberkopf (Srebrna Głowa), po polsku Srzybrick (Srebrna Głowa), należy do pana von Drechsler, posiada 1 folwark, 1 wiatrak, 2 kmieci, 22 zagrodników, 9 chałupników i 143 mieszkańców.
  1. Sirien (Syrzynia) należy do księcia von Lichnowski (Lichnowskiego); znajduje się tutaj 1 kościół, 3 młyny, 24 kmieci, 40 zagrodników, 19 chałupników i 435 mieszkańców.
  2. Skrzeczkowiz (Skrzeczkowice – obecnie dzielnica Jastrzębia-Zdroju) należy do pana von Tluck, posiada 1 folwark, 1 kmiecia, 8 zagrodników i 28 mieszkańców.
  3. Slawickau (Sławików) należy do pana von Drechsler, posiada 1 folwark, 1 kościół, 1 szkołę, 5 kmieci, 44 zagrodników, 4 chałupników i 307 mieszkańców.
  4. Schmolna (Smolna – obecnie dzielnica Rybnika) jest własnością pana hrabiego von Wengerski; do tego zalicza się folwark przy Rybnik (Rybniku); ogółem znajdują się tutaj 3 folwarki, 10 kmieci, 6 zagrodników i 91 mieszkańców.
  5. Sollarina (Zalarz? / nieistniejąca osada lub cz. sołectwa?) należy do pana von Wilczek, posiada 19 zagrodników, 4 chałupników i 189 mieszkańców.

Sowade (Zawada), patrz Zowada.

  1. Staniz (Stanica) należy do klasztoru Rauden (Rudy), obejmuje 1 kościół, jeden folwark, 1 szkołę, 2 młyny, 15 kmieci, 22 zagrodników i 260 mieszkańców.
  2. Stein (Kamień – obecnie dzielnica Rybnika), zwany także Kamin, posiada 2 działy (części), cała wieś należy do pana von Fragstein; obejmuje 2 folwarki, 4 kmieci, 14 zagrodników i 98 mieszkańców.
  3. Stanowiz (Stanowice) należy do pana hrabiego Arcko (Arco); znajduje się tutaj pański dom mieszkalny (dwór) dom, 1 folwark, 10 kmieci, 12 zagrodników, 4 chałupników i 122 mieszkańców.
  1. Stodoll (Stodoły) należy do klasztoru Rauden (Rudy), posiada 1 folwark, 1 wielki piec (Hohenofen), 2 fryszerki (Frischfeuer), 2 młyny, 14 kmieci, 17 zagrodników i 204 mieszkańców.
  2. Studzinna (Studzienna – obecnie dzielnica Raciborza) posiada 2 działy (części), pierwszy należy do kamery (Kämmerey) w Rattibor (Racibórz) i posiada 1 folwark, 25 kmieci, 15 zagrodników, 17 chałupników i 270 mieszkańców. Drugi dział jest własnością Kapituły katedralnej (Dohmkapitul) w Rattibor (Racibórz), posiada 5 kmieci, kilku zagrodników i chałupników.
  3. Sudcoll (Siedlce) posiada 2 działy (części), jeden z przydomkiem Brzesniz (Brzeźnica) należy do pani von Schimonski, posiada 11 kmieci, 3 zagrodników, kilku chałupników i 87 mieszkańców. Drugi, zwany działem kornickim (Kornizer Antheil), posiada 11 kmieci, 10 zagrodników, 3 chałupników i należy do pana hrabiego von Wengerski.
  4. Summin (Sumin) należy do pana von Drechsler, składa się z 1 folwarku, 2 młynów, 16 zagrodników i 91 mieszkańców.
  5. Thurzy (Turze) należy do pana von Wilczeck, posiada 1 szkołę, 3 młyny, 8 kmieci, 63 zagrodników, 10 chałupników i 278 mieszkańców.
  6. Twarkau (Tworków) należy do barona von Eichendorf (Eichendorffa), posiada 2 folwarki, kościół, 1 szkołę, pański dom mieszkalny (dwór), 2 młyny, 21 kmieci, 47 zagrodników i chałupników; mieszkańców 463.

Ucziskowa (Uciszków), patrz nr 3.

  1. Vorbigen (Babiogóra / obecnie cz. Kuźni Raciborskiej) należy do pana von Gordon, posiada 1 folwark, 2 kmieci, 10 zagrodników i 70 mieszkańców.
  2. Warmuntau (Owsiszcze) jest własnością klasztoru żeńskiego (Dominikanek) w Rattibor (Racibórz), składa się z folwarku, 3 kmieci, 16 zagrodników, 3 chałupników i 89 mieszkańców.
  1. Wiellopolle (Wielopole – obecnie dzielnica Rybnika) należy do hrabiego von Wengerski, posiada 1 folwark, 2 fryszerki (Frischfeuer), 5 kmieci, 19 zagrodników i 108 mieszkańców.
  2. Wilhelmsberg (Bolesław), także Rudelsdorf (Rudyszwałd?), to kolonia zbudowana w roku 1777, składająca się z 10 posesji (placów).
  3. Woinowiz (Wojnowice) należy do hrabiego von Bernini, posiada 1 kościół, 1 szkołę, jeden folwark, 19 kmieci, 25 zagrodników, 6 chałupników, 1 młyn.
  4. Zamislau (Zamyśle / obecnie część Rybnika) należy do pana hrabiego von Wengerski, posiada 1 folwark, 13 zagrodników i 56 mieszkańców.
  5. Zittna (Zytna) jest własnością pana hrabiego von Bernini, znajduje się tutaj 1 młyn, 12 kmieci, 8 zagrodników, 97 mieszkańców.

Zowada (Zawada) – tę nazwę noszą 2 odrębne wioski.

  1. Zowada, Jungfräulich (Zawada Książęca / Dziewicza) należy do klasztoru żeńskiego (Dominikanek) w Rattibor (Racibórz), znajduje się tutaj 32 zagrodników i 5 chałupników; mieszkańców 159.
  2. Zowada, Pschow (Zawada [Rybnicka / koło Pszowa]) należy do księcia Lichnowski (Lichnowskiego), posiada 2 młyny, 7 kmieci, 33 zagrodników.
  3. Zordzin (Sorzów), także Zardzin, należy do Kapituły katedralnej (Dohmkapitul) w Rattibor (Racibórz), składa się z jednego folwarku i 13 zagrodników.
  4. Zwonnowiz (Zwonowice) należy do opactwa (Stift) Rauden (Rudy), posiada 1 folwark, 11 kmieci, 17 zagrodników, kilku chałupników i 174 mieszkańców.

OBJAŚNIENIA DO § 1. Nazwy wsi według porządku alfabetycznego

Tekst przedstawia strukturę feudalną ówczesnych wsi. Właścicielami są głównie znane rody szlacheckie (Wilczeck, Eichendorff, Schalscha), a ludność jest podzielona według posiadanego majątku i statusu prawnego:

  • Vorwerk (Folwark): Duże gospodarstwo rolne należące bezpośrednio do pana (dworu), na którym pracowali poddani.
  • Bauer (Kmieć): Najzamożniejszy chłop, posiadający własne pełnowymiarowe gospodarstwo (rolę) i konie.
  • Gärtner (Zagrodnik): Chłop posiadający dom i mały ogród/pole, ale zbyt małe, by utrzymać się bez pracy u pana lub rzemiosła.
  • Häusler (Chałupnik): Najbiedniejsza warstwa – posiadał jedynie chałupę (często bez pola), pracował jako robotnik dniówkowy.
  • Kämmerey (Kamera/Izba): Tutaj oznacza majątek należący do kasy miasta Raciborza (wieś Brzezie była wsią miejską).
  • Grundherr (Pan gruntowy): Właściciel ziemi, któremu mieszkańcy podlegali sądowniczo i któremu składali daniny.

Ciekawostki:

  • Archaiczna pisownia: Tekst używa formygehöretzamiast współczesnegogehörtoraz fassetzamiastfasst.
  • Domkapitul (Kapituła katedralna): Kolegium księży przy katedrze lub ważnym kościele, które zarządzało wspólnym majątkiem ziemskim.
  • Herrschaftliches Wohnhaus (Pański dom mieszkalny): Rezydencja właściciela ziemskiego (dwór lub pałac), co wyróżniało Czuchów jako wieś rezydencjonalną.
  • Beynamen (Przydomek): Dodatkowe określenie służące rozróżnieniu miejscowości o tej samej nazwie głównej.
  • Dohmkapitul (Kapituła katedralna): Organ zarządzający dobrami kościelnymi w imieniu biskupa lub kolegiaty.
  • besondre Dörfer: Oddzielne, osobne wsie.
  • Pohl. Kusnia (po polsku Kuźnia): Tekst odnotowuje polską nazwę dzisiejszej Kuźni Raciborskiej. Warto zauważyć, że niemiecka nazwa Hammer również oznacza „młot” lub „kuźnię”, co nawiązuje do tradycji hutniczych i kowalskich tego miejsca.
  • Antheile (Działy/Części): Przykład Grzegorzowic (punkt 42) pokazuje zjawisko rozdrobnienia własności. Jedna wieś mogła być podzielona między dwóch różnych właścicieli (w tym przypadku instytucję kościelną i osobę prywatną), co często wiązało się z odrębną administracją dla każdej części.
  • Stellen: Posesje, działki budowlane lub gospodarstwa w obrębie nowo zakładanej kolonii.
  • Eigenthum der Stadt Sohrau: Bardzo ciekawym przypadkiem jest wieś Kleszczów (punkt 52). Nie należała ona do szlachcica ani kościoła, lecz była własnością miasta Żory. To przykład tzw. wsi miejskiej, z której dochody zasilały kasę miejską.
  • Podwójne nazewnictwo: Autor konsekwentnie podaje alternatywne nazwy, np. Knieżenice – Książenice (punkt 54) oraz Klonaczyn – Kokoszyce (punkt 53). Świadczy to o ewolucji nazw miejscowych lub funkcjonowaniu różnych form w języku niemieckim i lokalnym dialekcie polskim/śląskim.
  • Jankowice (Rudy vs Rybnik): Tekst wyjaśnia istnienie dwóch miejscowości o tej samej nazwie (Jankowice Rudzkie i Jankowice Rybnickie), co do dziś jest istotne w topografii regionu. Jedna była własnością zakonną, druga częścią dominium rybnickiego.
  • Herrschaft: „Państwo” lub „Majętność” – w tym kontekście obszar podlegający jednemu panu (np. Państwo Rybnickie).
  • Sohrau: Historyczna niemiecka nazwa miasta Żory.
  • bey Brunken: „przy Bronkach” – Bronki były przedmieściem Raciborza.
  • bey Borbigen: „przy Babiogórze” – Babiagóra to dawna osada lub część dzisiejszej Kuźni Raciborskiej.
  • Podział własności (Antheile): Przykład Grzegorzowic pokazuje, że wieś mogła mieć dwóch różnych panów gruntowych, co wymagało odrębnej administracji i ewidencji ludności dla każdego z działów.
  • Kolonie (Kolonia): Przykład Egersfelde pokazuje proces kolonizacji fryderycjańskiej (osadnictwa na prawie niemieckim w XVIII w.). Kolonie te często powstawały „na surowym korzeniu” lub przy istniejących już wsiach (tu: Leszczyny). / Kolonia Henriettendorf: To przykład planowego osadnictwa fryderycjańskiego. Założenie kolonii na dokładnie „9 posesjach” (Stellen) pokazuje skalę tych małych, rolniczych wspólnot powstających pod koniec XVIII wieku.
  • Frischfeuer (Fryszerka): To bardzo istotny termin techniczny pojawiający się przy Ligocie Górnej (punkt 35). Fryszerka była rodzajem pieca lub zakładu metalurgicznego, w którym przetwarzano surówkę żelaza w żelazo kowalne (zdatne do obróbki). Świadczy to o wczesnoprzemysłowym charakterze tej konkretnej miejscowości.
  • Ligota (Ellguta): Nazwa pochodzi od dawnego prawa „lgota”, oznaczającego zwolnienie osadników z danin na określony czas. Jak zauważa autor, nazwa ta była tak popularna, że w samym powiecie istniały trzy odrębne wsie o tym mieniu, rozróżniane nazwiskami właścicieli lub położeniem.
  • Bleiche (Bielarnia): W Kornicach (punkt 56) wspomniana jest bielarnia. To ważne ogniwo ówczesnego przemysłu tekstylnego – miejsce, gdzie płótno lniane było wybielane na słońcu i przy użyciu wody. Potwierdza to wcześniejsze wzmianki o tkaczach w regionie.
  • Pohlnisch Krawarn (Polskie Krowiarki): Przydomek ten służył odróżnieniu od Deutsch Krawarn (dzisiejsze Krawarze w Czechach). Warto zauważyć, że właścicielem był wysoki rangą wojskowy, generał von Dallwig.
  • Handwerker (Rzemieślnicy): Krzyżanowice (punkt 60) są wyróżnione jako wieś z dużą liczbą rzemieślników. Własność potężnego rodu Lichnowskich sprzyjała rozwojowi usług i handlu w tej miejscowości.
  • Ottig (Otygia): Ciekawostką jest nazwa folwarku w Lekartowie. Często folwarkom nadawano odrębne, czasem „egzotyczne” lub upamiętniające członków rodziny imiona.
  • Bleiche: Zakład do bielenia tkanin.
  • Generallieutenant: Generał porucznik (wysoki stopień wojskowy w armii pruskiej).
  • Herrschaftlich Wohnhaus: Dwór szlachecki lub pałac, stała siedziba właściciela ziemskiego.
  • Beynamen: Przydomek/dodatkowa nazwa miejscowości.
  • Lubowiz i ród von Kloch: Łubowice (punkt 66) są tu opisane jako własność rodu von Kloch. To właśnie od tej rodziny w 1791 roku majątek odkupili rodzice Josepha von Eichendorffa, słynnego poety. Skan pochodzi więc z okresu tuż przed tą historyczną zmianą.
  • Wielkość Lubomi: Lubomia (punkt 67) wyróżnia się na tle innych wsi jako bardzo duża osada (450 mieszkańców) z aż 4 młynami, co świadczy o jej dużym znaczeniu gospodarczym w dobrach księcia Lichnowskiego.
  • Kolonia Matheethal: Kolejny przykład osadnictwa fryderycjańskiego (rok 1777). Nazwa nawiązuje do imienia (Maciej), co było częstą praktyką przy nazywaniu nowych kolonii.
  • Lenga (Nędza): Ciekawostką jest odesłanie do Rzuchowa. Nazwa „Lenga” (Łęgi/Nędza) sugeruje tereny podmokłe, nadrzeczne, co pasuje do charakterystyki tej miejscowości.
  • Antheile (Działy): Części wsi, które mogły mieć odrębną historię własnościową, nawet jeśli (jak w Makowie) ostatecznie trafiły w ręce jednego właściciela.
  • Gärtnerstellen: Dosłownie „posady/miejsca zagrodnicze” – określenie małej jednostki osadniczej składającej się głównie z zagrodników.
  • Gerber (Garbarze): W miejscowości Mechnica (Mensa) odnotowano dużą liczbę garbarzy. Garbarstwo było ważnym rzemiosłem polegającym na wyprawianiu skór, co sugeruje, że wieś ta była lokalnym ośrodkiem przetwórczym.
  • 12 neue Häusler (12 nowych chałupników): W Nieboczowach wspomniano o 12 „nowych” chałupnikach. Świadczy to prawdopodonnie o akcji osadniczej (patrz kolonizacja fryderycjańska), w wyniku której powstały nowe, najmniejsze gospodarstwa.
  • Podział Niewiadomia: Ta miejscowość rekordowo posiadała aż 5 działów (Antheile), choć wszystkie miały jednego pana gruntowego z rodu Larisch. Wynikało to z dawnych podziałów spadkowych lub administracyjnych majątku.
  • Polska nazwa Nowe Ogrody: Autor podaje fonetyczny zapis polskiej nazwy Nowesogrodi. Dziś Nowe Ogrody są częścią (dzielnicą) Raciborza.
  • Gerber: Garbarz (rzemieślnik zajmujący się skórami).
  • Grundherr: Pan gruntowy, właściciel ziemi posiadający władzę nad poddanymi.
  • Antheile: Działy, części składowe miejscowości pod względem własnościowym.
  • Windmühle: Wiatrak (rzadszy w tym regionie niż młyny wodne).
  • Kuhmelkerey auf holländischen Fuß (Mleczarnia na sposób holenderski): To niezwykle ciekawa wzmianka dotycząca Płoni (punkt 87). „Sposób holenderski” oznaczał w XVIII wieku najnowocześniejsze metody hodowli bydła i produkcji nabiału (np. lepszą higienę, system paszowy), co świadczy o innowacyjności majątków miejskich Raciborza.
  • Ostróg i Brzuchów: Ostróg, dzisiejsza dzielnica Raciborza, był wówczas osobną majętnością rodu Wilczek. Folwark Brzuchów (również wymieniony wcześniej jako przynależny do innych dóbr) wskazuje na skomplikowane relacje własnościowe w obrębie jednej rodziny.
  • Kolonizacja fryderycjańska: Ponownie widzimy datowane osady (Ottowiz 1773, Paulsdorf 1776), co pokazuje intensywny rozwój ludnościowy regionu pod koniec XVIII wieku / Punkt 111 dokumentuje powstanie kolejnej kolonii fryderycjańskiej z dokładnie określoną liczbą „12 posesji” (Stellen) w 1773 roku / patrz także Kolonia Rennersdorf
  • holländischen Fuß: holenderski wzorzec/sposób (organizacji gospodarstwa).
  • Potaschbrennerey (Potażarnia): Najważniejszy element techniczny na tej stronie znajduje się w Pstrążnej (punkt 94). Potaż (węglan potasu) uzyskiwany z popiołu drzewnego był niezbędny w XVIII wieku do produkcji mydła, szkła oraz w farbiarstwie. Obecność potażarni świadczy o intensywnej gospodarce leśnej i chemicznej w dobrach rodu von Schweinschen.
  • Rozmiar Pszowa: Pszów (punkt 93) jawi się jako jedna z największych i najlepiej rozwiniętych osad regionu (486 mieszkańców). Duża liczba rzemieślników oraz obecność dwóch młynów wskazuje na to, że był to lokalny ośrodek handlowo-usługowy w państwie Lichnowskich.
  • Popielów i Radziejów jako jedno: Autor zauważa, że te dwie nazwy odnoszą się do jednej jednostki osadniczej (punkt 90), co często zdarzało się przy łączeniu mniejszych przysiółków w jedną wieś pod jednym panem.
  • Radoszowy „hrabiowskie”: Przymiotnik gräflich (punkt 95) odnosi się do faktu, że ta część wsi należała do hrabiów Wengerskich, co pozwalało odróżnić ją od innych części miejscowości o tym samym mieniu.
  • Kupferhammer (Kuźnia miedzi): W Rudach Małych (punkt 97) wspomniany jest zakład obróbki miedzi. Świadczy to o szerokiej działalności gospodarczej opactwa cystersów, które inwestowało nie tylko w rolnictwo, ale i w przetwórstwo metali.
  • Opactwo w Rudach Wielkich: Rudy Wielkie (punkt 96) jawią się jako potężny ośrodek (510 mieszkańców), będący centrum administracyjnym dóbr klasztornych. Autor zapowiada osobny rozdział poświęcony samemu klasztorowi, co podkreśla jego rangę.
  • Rydułtowy jako rezydencja: W punkcie 100 Rydułtowy są wyróżnione posiadaniem „pańskiego zamku” (Schloß). Własność księcia Lichnowskiego czyniła z tej miejscowości istotny punkt na mapie arystokratycznych posiadłości regionu.
  • Kolonia Rennersdorf: Kolonia Renerowska – została założona jako kolonia fryderycjańska w 1779 roku. Podana precyzyjna liczba domów (25) pozwala na odtworzenie pierwotnej skali tej osady.
  • Rzuchów i Nędza (Lengo): Tekst wyjaśnia relację między Rzuchowem a częścią zwaną „Lengo” (Nędza). Nazwa Lengo odnosi się do łęgów – terenów nadrzecznych, co potwierdza historyczne położenie dzisiejszej Nędzy jako osady zależnej od dóbr rzuchowskich rodu von Schweinchen.
  • Marschkommissär von Adlersfeld: Właściciel Rudnika pełnił funkcję komisarza marszowego. Był to urzędnik odpowiedzialny za sprawy kwaterunkowe i przemarsze wojsk, co podkreśla administracyjne znaczenie tej miejscowości.
  • Rój i Rownia: Obie miejscowości, będące dziś dzielnicami Żor, należały wówczas do państwa rybnickiego hrabiów Wengerskich. Ich niewielka liczba mieszkańców (poniżej 70) kontrastuje z dzisiejszym zurbanizowanym charakterem tych terenów.
  • Marschkommissär: Urzędnik wojskowo-administracyjny zajmujący się logistyką przemarszów wojska.
  • Segenberg i „hoher Ofen” (Wielki Piec): To kluczowy wpis dla historii przemysłu regionu. Opisuje on hutę żelaza z wielkim piecem i aż czterema fryszerkami. Zakład ten stanowił fundament potęgi przemysłowej rodu Wilczków w rejonie Kuźni Raciborskiej.
  • Polska nazwa Zabełkowa: Autor podaje fonetyczny zapis polskiej nazwy jako Sibrzidowiz. Jest to cenny ślad językowy pokazujący, jak niemieckojęzyczni urzędnicy słyszeli lokalne nazewnictwo.
  • Podział Świerklan: Miejscowość ta była podzielona nie tylko na części geograficzne (Górne, Średnie, Dolne), ale i własnościowe, należąc do dwóch różnych rodzin szlacheckich: Wengerskich i Ziemięckich.
  • Silberkopf / Srzybrick: Nazwa ta (dosłownie „Srebrna Głowa”) odnosi się do dawnej osady górniczej lub huty srebra, co sugeruje kruszconośny charakter tych terenów w przeszłości.
  • Syrzynia (Sirien) jako duży ośrodek: Z liczbą 435 mieszkańców i 3 młynami Syrzynia jawi się jako jedna z prężniejszych wsi w dobrach Lichnowskich.
  • Smolna i Rybnik: Wpis o Smolnej (punkt 123) potwierdza jej bezpośredni związek z Rybnikiem poprzez przynależność folwarku. Właścicielem był hrabia Wengerski, pan państwa rybnickiego.
  • Kamień (Stein/Kamin): Autor podaje dwie nazwy – niemiecką (Stein) i słowiańską/polską (Kamin), co jest typowe dla miejscowości o nazwach topograficznych. Właścicielem był ród von Fragstein, stara śląska szlachta.
  • Tworków Eichendorffów: Opis Tworkowa (punkt 133) odnotowuje obecność barona Eichendorffa – to z tej linii rodu wywodził się słynny poeta Joseph von Eichendorff. Tworków był jedną z najludniejszych i najlepiej wyposażonych wsi w powiecie.
  • Przemysł w Stodołach: Stodoły (punkt 128) były ważnym ośrodkiem przemysłowym klasztoru w Rudach. Posiadanie wielkiego pieca (Hohenofen) i fryszerek czyniło tę wieś istotnym ogniwem w procesie produkcji żelaza.
  • Siedlce i podziały własnościowe: Siedlce (punkt 130) są doskonałym przykładem podziału wsi na „działy” należące do różnych majątków (tu: Brzeźnica i Kornice), co wymuszało ich odrębne opisywanie.
  • Frischfeuer (Fryszerki) w Wielopolu: Obecność dwóch fryszerek (punkt 136) wskazuje na kontynuację hutniczego profilu dóbr rybnickich hrabiów Wengerskich.
  • Zawada „Jungfräulich”: Przymiotnik Jungfräulich (dziewicza) odnosił się do właścicielek wsi – zakonnic (Dominikanek), stąd polska nazwa Zawada Książęca (należąca do „panien”).
  • Kolonia Wilhelmsberg: Kolejna precyzyjnie datowana (1777) osada fryderycjańska o małej skali (10 gospodarstw).

Najważniejsze rody arystokratyczne

  • Ród von Wilczek (Wilczkowie): Jedni z najpotężniejszych właścicieli w regionie. Posiadali liczne majątki, m.in. Bojanów, Bosacz, Brzuśce, Budziska, Babice, Czerwonkę, Ostróg, Palowice, Rudę oraz Markowice. Inwestowali w przemysł – do nich należał m.in. wielki piec i fryszerki w Segenberg oraz fryszerka w Palowicach.
  • Ród von Wengerski (Węgierscy): Władali „Państwem Rybnickim”. Ich dobra obejmowały m.in. Biertułtowy, Boguszowice, Chwałowice, Ligotę Górną, Golejów, Gotartowice, Jejkowice, Kokoszyce, Książenice, Niedobczyce, Ochaje, Rownia, Rój, Świerklany, Smolną, Wielopole i Zamyśle.
  • Ród von Lichnowski (Lichnowscy): Posiadali status książęcy i władali znaczącymi ośrodkami, takimi jak Grabówka, Lubomia, Krzyżanowice, Pszów, Rydułtowy, Roszków, Rudyszwałd, Syrzynia oraz Zawada Rybnicka.
  • Ród von Eichendorff: Właściciele m.in. Bukowa, Ligoty Tworkowskiej, Kamienia oraz Tworkowa. Tworków był jedną z ich najludniejszych i najlepiej rozwiniętych posiadłości.
  • Ród von Bernini: Właściciele Bojanowa, Dzierzmierza, Kornic, Lekartowa, Wojnowic i Zytnej. Hrabia Bernini był jednym z nielicznych przedstawicieli arystokracji pochodzenia włoskiego w tym spisie.

Inni właściciele instytucjonalni

Obok rodów szlacheckich, znaczącą rolę odgrywały instytucje, które traktowano jako „zbiorowych panów gruntowych”:

  • Klasztor Cystersów w Rudach: Posiadał m.in. Chwalęcice, Dewiszów, Dobrosławice, Jankowice, Maciowakrze, Rudy Wielkie, Rudy Małe, Stanicę, Stodoły i Zwonowice.
  • Klasztor Dominikanek w Raciborzu: Właścicielki m.in. Broniek, Bieńkowic, Bogunic, Ligoty Zameckiej, Gaszowic, Owsiszcza oraz Zawady Książęcej.
  • Kapituła Kolegiacka w Raciborzu: Posiadała działy w Cyprzanowie, Gamowie, Ganiowicach, Grzegorzowicach, Janowicach i Studziennej.
  • Miasto Racibórz: Jako właściciel posiadało Brzezie, Płonię oraz Studzienną.


opracowanie: D.Poborski 2026

czytaj cz2 :

Opis statystyczno-historyczny Księstwa Raciborskiego z XVIII w. – cz2

oraz podsumowanie:

Studium topograficzno-statystyczne Księstwa Raciborskiego w epoce fryderycjańskiej: analiza krytyczna dzieła Friedricha Alberta Zimmermanna [1784] – podsumowanie cz1 i 2

pozostałe:

Osady Fryderyka Wielkiego w powiecie raciborskim
Przynależności administracyjno-terytorialnej Jankowic Rudzkich w latach 1742–1945

, , , , , , , , , , ,
dpoborski's avatar

Posted by:

dpoborski

Odkryj więcej z Jankowice

Zasubskrybuj już teraz, aby czytać dalej i uzyskać dostęp do pełnego archiwum.

Czytaj dalej