Kontynuacja tekstu z tłumaczeniem „Beyträge zur Beschreibung von Schlesien” autorstwa Friedricha Alberta Zimmermanna (1745–1815) należącego do najważniejszych osiemnastowiecznych opracowań topograficzno-statystycznych dotyczących Śląska.

Tym razem przechodzimy do kolejnych stron opisujących klasztor cysterski w Rudach (Rauden), miasta Racibórz, Rybnik oraz Żory.

§. 2 O Klasztorze Rudy

Herzog Wladislaus (Książę Władysław) sprowadził w 1220 roku z Kloster Andreow (Klasztor Jędrzejów) w Pohlen (Polska) kilku mnichów cysterskich do nauczania młodzieży, wybudował im własny klasztor, szkołę i kościół. Ponieważ jednak mnichów było wciąż niewielu, klasztor nie posiadał jeszcze własnego opata, lecz podlegał opatowi ze swojej macierzystej siedziby. Mnisi otrzymali następnie liczne dobra i ich liczba wzrosła; wybrali więc sobie w 1263 roku pierwszego opata.

Herzog Kasimir (Książę Kazimierz) nadał klasztorowi w 1292 roku czynsze ze wsi Dobraslowiz (Dobrosławice). Budynki klasztorne były z drewna, lecz w 1648 roku, po zakończeniu wojny trzydziestoletniej, zostały wzniesione jako murowane (massiv), a klasztor otoczono murem.

Nauczanie młodzieży było dotychczas w bardzo nędznym stanie. W roku 1744 opat Bernhard Thielwprowadził nową organizację, zwiększył liczbę nauczycieli, a nauczanie stało się bardziej pożyteczne dla ogółu. Uczniowie nie płacą za naukę nic, a ich liczba wynosi obecnie 207 krajowców oraz 21 cudzoziemców, głównie polskiej szlachty. Liczba duchownych zakonnych wynosi ogółem 31.

Kościół został prawdopodobnie wzniesiony przy fundacji klasztoru; jest to stara gotycka budowla w formie krzyża, ozdobiony 3 kaplicami i 10 ołtarzami. Jedna z kaplic została urządzona według nowego gustu w 1715 roku.

Do klasztoru należy wiele wsi. ObecnyHerr Prälat (Pan Prałat) stara się sprzedać poddanym część folwarków i uczynić ich przez to wolnymi ludźmi; o, oby za tym przykładem poszło więcej pańskich stanów!

Klasztor posiada także Drathhütte (druciarnię/hutę drutu), która została zbudowana w 1764 roku, w której mistrz z dwunastoma czeladnikami wytwarza rocznie około 200 Centner (centnarów) drutu; oraz Kupferhammer (kuźnię miedzi).

§. 3. Imiona Prałatów od założenia klasztoru

1. Petrus I (Piotr I) – 1263
2. Bartholomäus (Bartłomiej) – 1282
3. Nicolaus I (Mikołaj I) – 1296
4. Petrus II (Piotr II) – 1301
5. Joannes I (Jan I) – 1303
6. Bernardus I (Bernard I) – 1310
7. Joannes Wolent (Jan Wolent) – 1337
8. Nicolaus II (Mikołaj II) – 1339
9. Petrus III (Piotr III) – 1385
10. Nicolaus III (Mikołaj III) – 1407
11. Joannes III (Jan III) – 1421
12. Martinus I (Marcin I) – 1456
13. Petrus IV (Piotr IV) – 1471
14. Joannes IV (Jan IV) – 1492
15. Mathias (Maciej) – 1509
16. Nicolaus IV (Mikołaj IV) – 1510
17. Emerius – 1552
18. Martinus II (Marcin II) – 1560
19. Leonardus Tworzanski I (Leonard Tworzański I) – 1578
20. Leonardus II (Leonard II) – 1585
21. Michael Walter (Michał Walter) – 1586
22. Jacobus Zuretius (Jakub Zuretius) – 1591
23. Petrus V Zebitius (Piotr V Zebitius) – 1594
24. Joannes V Dom (Jan V Dom) – 1608
25. Laurentius Merkel (Wawrzyniec Merkel) – 1616
26. Franciscus Stezechius (Franciszek Stezechius) – 1624
27. Blasius Rachwald – 1626
28. Andreas Pospelius – 1648 (Zauważ: w tekście następuje przeskok z numeru 27 na 29).
29. Josephus Hering – 1678
30. Bernardus Nernek – 1696
31. Josephus v. [von] Strachwiz (Brak daty bezpośrednio przy nazwisku).
32. Bernardus Thill – 1735
33. Augustinus Renner – 1753
34. Benedictus Galli – 1783

1. Rys historyczny i rozwój klasztoru
   Opis precyzuje moment powstania opactwa, wskazując na silne związki z Jędrzejowem

• Fundacja – klasztor został ufundowany w 1220 roku (*) przez księcia Władysława, który sprowadził mnichów z Jędrzejowa (Kloster Andreow) w Polsce.
• Uzyskanie niezależności – początkowo, ze względu na małą liczbę zakonników, placówka w Rudach podlegała opatowi z Jędrzejowa. Dopiero gdy majątek i liczba braci wzrosły, w 1263 roku wybrano pierwszego własnego opata – Piotra I,.
• Bardzo istotna jest informacja o architekturze. Pierwotne zabudowania były drewniane. Dopiero po zakończeniu wojny trzydziestoletniej, w 1648 roku, wzniesiono kompleks murowany (określony jako massiv) i otoczono go murem.

2. Ciekawostki i wyjaśnienia
   A. Klasztor jako ośrodek przemysłowy – Cystersi słynęli z kultury technicznej, co znajduje potwierdzenie w XVIII-wiecznym opisie. Klasztor w Rudach był w istocie prężnym przedsiębiorstwem:

• Huta drutu: W 1764 roku wybudowano „druciarnię” (Drathhütte). Pracował w niej mistrz z 12 czeladnikami, produkując rocznie około 200 centnarów drutu.
• Kuźnia miedzi: Klasztor posiadał również Kupferhammer, czyli zakład obróbki miedzi napędzany zapewne kołem wodnym.
  B. Edukacja – źródło poświęca dużo uwagi reformie szkolnictwa przeprowadzonej przez opata Bernharda Thiela w 1744 roku:
• Skala: Szkoła klasztorna była duża i darmowa. Uczęszczało do niej 207 uczniów „krajowych” (śląskich) oraz 21 „cudzoziemców”.
• Polska szlachta: Tekst wprost wyjaśnia, kim byli owi cudzoziemcy – była to głównie polska szlachta. Jest to fascynujący dowód na to, że mimo granic politycznych (Śląsk znajdował się wówczas pod panowaniem pruskim), więzi kulturowe i edukacyjne z Polską były wciąż żywe, a szkoła w Rudach cieszyła się renomą wśród polskiego ziemiaństwa.
  C. Postępowe podejście społeczne (Wyzwolenie chłopów) Jeden z najbardziej zaskakujących fragmentów dotyczy postawy ówczesnego „Pana Prałata” (prawdopodobnie Benedykta Galli, urzędującego od 1783 r., lub jego poprzednika):
• Opat starał się sprzedać poddanym część folwarków, aby uczynić ich wolnymi ludźmi.
• Autor tekstu (Zimmermann) opatruje to emocjonalnym, oświeceniowym komentarzem: „o, oby za tym przykładem poszło więcej pańskich stanów!”. Świadczy to o tym, że opactwo w Rudach wyprzedzało swoją epokę w kwestiach reform agrarnych i społecznych.
  D. Architektura: Gotyk i „nowy gust” – Opis kościoła wskazuje na nawarstwianie się stylów:
• Świątynia jest określona jako „stara gotycka budowla w formie krzyża”.
• Wspomina się o 3 kaplicach i 10 ołtarzach. Ciekawostką jest wzmianka o jednej z kaplic, która w 1715 roku została urządzona „według nowego gustu” – co jest bezpośrednim odniesieniem do stylu barokowego, który w tym czasie dominował w sztuce sakralnej Śląska. E. Luka w kronikach – w spisie prałatów (opatów) autor tekstu zauważa nieścisłość w numeracji. Pomiędzy Andrzejem Pospelem (nr 28, rok 1648) a Józefem Heringiem (nr 29, rok 1678) następuje przeskok w numeracji lub datach, co autor źródła odnotowuje uwagą: (Zauważ: w tekście następuje przeskok z numeru 27 na 29) – choć w samym wyliczeniu widać, że po numerze 28 następuje 29, więc błąd mógł dotyczyć albo edycji oryginalnej, albo pomyłki kopisty w numeracji wcześniejszej (np. brak numeru po 27).

A. O mieście Rattibor (Racibórz).

§. 1. Historia.

Wzniesienie miasta Raciborza (Rattibor) datuje się w tamtejszych księgach kościelnych na rok 1164. Chociaż informacja ta nie jest całkowicie pewna, to jednak śląscy kronikarze wspominają, że książę Mieszko Stary (Mieslaus der ältere), zwierzchni regent Polski, po ucieczce z kraju w 1177 roku udał się na zamek w Raciborzu i tam zamieszkał 2). Być może obecność dworu przyczyniła się do budowy kolejnych domów, gdyż w 1205 roku stał tu już kościół 3).

1). Wiadomości o mieście Raciborzu, poza śląskimi kronikarzami takimi jak Cureus, Schickfuß, Henel czy Lucä, pozostawili również Pankratius, Cunrad w Silesia Poliographiæ (Tom II, Sekcja XII), a spośród nowszych autorów – Büsching w swoim opisie ziemi (Erdbeschreibung, Część IV).

2). Schickfuß, Księga 4, s. 130. Henel, Silesia renata, Część 1, Rozdział VII, s. 434.

3). Wiadomości rękopiśmienne.

Mungeln (Mongołowie/Tatarzy) grasowali wokół Rattibor (Racibórz) podczas swojego przejścia przez Odrę w 1241 roku, a biskup Bruno z Ollmüz (Ołomuniec) zdobył miasto w 1249 roku i je podpalił, ¹) lecz zamku nie opanował; tymczasem biskup wymusił na Herzog Vladislaus (książę Władysław opolski) dar w postaci 3000 grzywien srebra ²) i wówczas odstąpił.

Dnia 14 kwietnia 1258 roku Vladislaus (Władysław) ufundował klasztor Dominikanów, w listach fundacyjnych nazywa miasto Rattibor (Racibórz) jedynie Oppidum (miasteczkiem/osadą), i podarował klasztorowi czynsze oraz ogrody. ³)

Herzog Boleslaus (książę Bolesław Wstydliwy) z Pohlen (Polska) najechał w 1273 roku ziemię raciborską, splądrował okolicę i podpalił przedmieścia; samo miasto jednak, z powodu dzielnego oporu mieszczan, podobnie jak i zamek, nie mogło zostać zdobyte. ⁴)

Po różnych najazdach i spustoszeniach, prawdopodobnie w celu rychłej odbudowy miasta, Vladislaus (Władysław) w 1267 roku na zamku w Schlawenziz (Sławięcice) ⁵) nadał miastu przywilej wolnego drewna budulcowego i opałowego w swoich lasach. ⁶)

1). Schickfuß 4. B. S. 131. – Odniesienie do kroniki Schickfußa, księga 4, strona 131. Henel w swoim dziele wyznacza datę na rok 1251.

2). Brandsp. S. 181. – Prawdopodobne odniesienie do rejestrów szkód ogniowych lub opisów pożarów.

3). Handschriftliche Nachrichten. – Wiadomości rękopiśmienne (źródła niepublikowane).

4). Pal. S. 181.

5). Walth. dipl. pag 458. – Odniesienie do dyplomatariusza (zbioru dokumentów) Walthera, strona 458.

6). To ważne prawo z biegiem lat nieco wygasło (dosł. zasnęło), tak że tylko darmowe drewno opałowe było jeszcze przyznawane niektórym mieszczanom; to coraz bardziej szerzące się ograniczenie oraz pożar z roku 1774 zmusiły magistrat do ponownego dochodzenia tego prawa i doprowadzili do procesu przez wszystkie trzy instancje, który wprawdzie nie jest jeszcze całkowicie zakończony, jednakże uzyskano już tyle, że: miasto musi otrzymywać całe drewno niezbędne do budowy, a ci mieszczanie, którzy trzymają konie, muszą otrzymywać świeże (dosł. żywe) drewno opałowe na swoje potrzeby przez 14 dni w zimie, wyznaczonych między Bożym Narodzeniem a postem.”

Biskup Tomasz II we Wrocławiu odmówił zapłaty podatków żądanych przez księcia Henryka IV we Wrocławiu [Henryka Probusa]; ten ostatni chciał do tego zmusić biskupa drogą wojenną, przez co książę został obłożony klątwą (banicją), ale on zemścił się na duchowieństwie i wypędził je z Wrocławia.

Tomasz uciekł do Raciborza, Henryk zażądał od tamtejszego księcia Władysława wydania uciekiniera, ten jednak odmówił wydania biskupa. Henryk oblężył w 1287 roku Racibórz; ostatecznie Tomasz dobrowolnie wyszedł z oblężonego miasta w swoim stroju biskupim (ornacie) do księcia i pojednał się ze swoim wrogiem 1).

Dalsze rokowania odbyły się w kościele św. Mikołaja we wsi Stara Wieś (Altendorf), w której Henryk kwaterował 2). Z wdzięczności za otrzymaną ochronę, biskup ten ufundował w 1288 roku na zamku kolegiatę pw. św. Marii, a właściwie przekształcił kaplicę zamkową…

„1) Listy o Wrocławiu, część 1, str. 551.
2) Przy drodze nieopodal kościoła stoi murowana kolumna, o której opowiada się, że było to miejsce pierwszych przyjacielskich uścisków Henryka i Tomasza, i została ona wzniesiona na pamiątkę ich pojednania.”

Kaplicę w kościół. Książę Jan rozszerzył tę fundację, podarował jej kilka wsi i kazał ją w roku 1416 w mieście na nowo wybudować. Wierność i dzielność mieszczan, która ukazała się w wojnach z Polakami oraz podczas ostatniego oblężenia, wywyższył książę Przemysław w osobnym dokumencie, który został wystawiony w Raciborzu w roku 1290, w którym to porównuje on atak mieszczan do ataku głodnych lwów na obory.

W roku 1292 książę Przemysław ufundował na Przedmieściu Odrzańskim, na brzegach rzeki, probostwo pod wezwaniem św. Piotra i Pawła, wraz z należącym do niego szpitalem dla 10 starszych osób; fundację tę potwierdzili w późniejszym czasie książę Leszek oraz biskupi wrocławscy.

W roku 1300, w piątek przed niedzielą Laetare, miasto spłonęło. Budowa probostwa nie była dla Przemysława wystarczająca; wybudował on w roku 1306¹) klasztor panien pod wezwaniem Ducha Świętego,²) podarował mu różne znaczne wsie, a jego córka Eufemia była pierwszą przeoryszą tego klasztoru. Fundator leży pochowany w tym klasztorze. Jej brat Leszek dodał do nadań swojego ojca jeszcze wiele innych. Pierwsza książęca przeorysza zmarła 17 stycznia 1359 i otrzymała wspaniały grobowiec w kaplicy św. Dominika.

1) 1336 Schickfuß 4 B. S. 130. u. a. m. jest jednak rzeczywiście rok 1306.

2) Ehrhardt w „Zepsutym stanie” itd. s. 87. powołuje się wprawdzie n. u. ze względu na nazwę tego klasztoru na przytoczone miejsce, lecz błędnie pomylił rok fundacji, który stał przed nim wyraźnie zapisany, z rokiem 1330.

Ten grobowiec został odnowiony w 1738 roku.¹) Miejscowość ta wydaje się być w owym czasie znacząca, o czym świadczy nie tylko liczba kościołów, lecz także pierwszy przywilej cechowy nadany rzeźnikom w 1326 roku, w którym to mówi się: że odtąd nie więcej niż 36 rzeźników ma się osiedlać i tyleż samo ław (jatek) ma zostać wzniesionych. Jest to bardzo duża liczba; a do tego dochodzi jeszcze rozporządzenie księcia Przemysława z roku 1299, według którego miasto miało być rządzone przez 5 burmistrzów.²) To pozwala domniemywać, że był to ośrodek dość znaczny i gęsto zaludniony. Z niektórych danych wynika, że prowadzono handel winem, solą, tytoniem i zbożem.

Książę Leszek nadał miastu Racibórz następujące prawo:

Że jeśli ktokolwiek, kto znajduje się pod opieką księcia raciborskiego i pod tymże prawem umiera, pozostawiając po sobie żonę oraz dzieci, to z takowej substancji jego dóbr oraz pozostałego dziedzictwa zmarłego [żona] nie powinna otrzymać jako swojej części więcej niż trzecią część, pozostałe zaś dwie części mają otrzymać jego dzieci lub prawowici spadkobiercy. 1319. Böhm 1. St. S. 55.

W roku 1426 husyci krążyli wokół Raciborza i podpalili miasto. Krawcom magistrat nadał w roku 1475 ich cechowe uregulowania, a w roku 1483…

1) Temu grobowcowi przypisuje się różne cudowne moce; stąd też miało pochodzić to, że klasztor podczas różnych wielkich pożarów, a w szczególności kaplica, zawsze zostawały ocalone.

2) Archiwum Ratuszowe.

1481 ¹) Jan, książę Opawy i Raciborza, potwierdził miastu jego prawa; między innymi ustanowił, że w przypadku śmierci mieszkańców niebędących mieszczanami, nie książę, ²) lecz najbliżsi spadkobiercy powinni otrzymać 2/3, a kasa miejska 1/3 [majątku].

W czasie, gdy książęta mieszkali w Raciborzu, niektórzy członkowie ich dworu posiadali tam domy; książę Walentyn zwolnił je w 1520 roku nie tylko od wszelkich danin, ale także spod jurysdykcji magistratu.

W 1491 roku przybyli do Raciborza Franciszkanie ³) i otrzymali pozwolenie na budowę kościoła i klasztoru poza miastem; co też zostało zrealizowane z jałmużny, a poświęcili go świętemu Wacławowi i świętej Jadwidze. Całe miasto, a także klasztor, spłonęły doszczętnie 31 lipca 1519 roku; mnisi nie mogli już budować, ani też się utrzymać, i opuścili miasto. 23 lipca 1544 roku miasto ponownie padło ofiarą płomieni, aż po domy na ulicy Odrzańskiej (Odergasse), a podobne nieszczęście wydarzyło się 23 kwietnia 1574 roku przez strzał z rusznicy, kiedy to wszystko aż po ulicę Katowską (Henkergasse) zostało strawione przez ogień. Starano się wprawdzie przyciągnąć mieszkańców poprzez wprowadzenie uporządkowanych cechów;

1. Böhm dipl. Beytr. T. 2. S. 84.
2. Wydaje się zatem, że dopiero wtedy całkowicie ustało właściwe poddaństwo, które jest jeszcze powszechne w niektórych regionach Niemiec, według którego nie dzieci, lecz pan gruntowy dziedziczy.
3. Henel l. c. P. I. c. VII. p. 433.

otrzymali oni w 1560 krawcy od cesarza Ferdynanda II, rzeźnicy od Rudolfa 1578, sukiennicy 1559, bednarze 1548 i kramarze 1560 od cesarza Ferdynanda II [otrzymali] nowe statuty cechowe. ¹) Państwo raciborskie zostało sprzedane osobom prywatnym. Cesarz Rudolf wydał w 1609 roku w dniu Szymona i Judy przywilej, aby [miasto] na stałe pozostało królewskim miastem immediactwowym i nie mogło być zbyte; jednak od tego czasu wydaje się, że pomyślność Raciborza nieco podupadła, do czego mogły przyczynić się zastawy i prześladowania religijne.

Już wcześnie oświecenie w religii znalazło posłuch wśród mieszkańców Raciborza, ²) ale też wcześnie byli oni prześladowani; nabożeństwa sprawowali prawdopodobnie nie w żadnym kościele, gdyż nie znalazłem śladu, aby którykolwiek z tamtejszych kościołów był w rękach ewangelików, lecz przeznaczyli na ten cel dom prywatny. Już w 1607 roku byli prześladowani, a ich kaznodzieje wygnani, luteranom odmówiono prawa miejskiego, dom modlitwy włamano i wszystko zabrano.

1643 powstał w mieście wielki publiczny tumult pomiędzy oddziałem Wołochów a oddziałem pod dowództwem cesarskiego pułkownika von Brill, podczas którego 23 Wołochów zostało zamordowanych w okrutny sposób, a 27 zostało rannych.

1. Böhm 4. Theil S. 171.
2. Fuchs Rel. Gesch. 4. St. 24.

Prawdopodobna przyczyna tego krwawego sporu może być następująca: Wołosi przybyli z Opola i udali się w stronę Węgier przez Racibórz z pełną muzyką, która składała się z dud (kozłów). Regularne wojska wyśmiewały tę polową muzykę; z tego powodu doszło między nimi do starcia i żołnierze zaatakowali Wołochów. Na pamiątkę tej potyczki ich pan, ówczesny właściciel państwa Zauditz (Zawada), kazał zbudować kaplicę na Przedmieściu Odrzańskim (?) i namalować w niej tę historię.

W 1622 roku niejaki Jakob Kay podarował ogród pod budowę szpitala św. Łazarza. W 1625 roku fundacja ta została powiększona o kilka łąk, z których jednak część została zamulona i porwana przez Odrę; a w 1679 roku kustosz Sondesius kazał wybudować kaplicę przy szpitalu.

Po ostatnim pożarze kilku szlacheckich właścicieli dóbr wykupiło mieszczańskie domy, które dzięki pośrednictwu starostów krajowych zostały zwolnione zarówno z danin, jak i z miejskiej jurysdykcji, podobnie jak te starsze, które posiadali dworzanie książęcy.

Następujący rzemieślnicy otrzymali częściowo nowe, a częściowo jedynie potwierdzenie swoich dawnych przywilejów, a mianowicie:

• Szewcy dnia 19 lutego 1629 roku od cesarza Ferdynanda;
• Piekarze dnia 17 marca;
• Krawcy w 1651 roku dnia 30 kwietnia od biskupa Ferdynanda;
• Pasamonicy, powroźnicy i tkacze w 1662 roku od magistratu;
• Kowale w 1671 roku, siodlarze w 1675 roku, dziewiarze w 1681 roku, rymarze w 1682 roku od magistratu;
• handlarze solą od biskupa Karola Ferdynanda w 1653,
• a garncarze od cesarza Leopolda w 1668 dnia 12 czerwca

Miasto pod względem majątku i liczby mieszkańców podupadło, a mieszczanom zbyt ciężko było utrzymywać 5 burmistrzów; zwrócili się oni do cesarza, a cesarz dnia 21 lutego 1682 zniosł dawne prawo i nakazał, aby na przyszłość powoływany był tylko jeden burmistrz.

Franciszkanie opuścili Racibórz, tymczasem przybyło kilku nowych braci zakonnych z Polski, których mieszkańcy również wspierali; ci podlegający prowincji czeskiej uznali to za naruszenie ich praw i wytoczyli w 1679 proces, który wyrokiem cesarza Leopolda z dnia 17 kwietnia 1686 został rozstrzygnięty w ten sposób, że ci z prowincji polskiej musieli opuścić swoją rezydencję i oddać ją tym z prowincji czeskiej; ci ostatni kupili od miasta w 1686 plac pod klasztor, a 1 maja 1689 położono kamień węgielny pod nową budowlę, która została ukończona w 1692.

Dnia 30 maja o godzinie 11 w nocy w roku 1698 wybuchł pożar, w wyniku którego najlepsza część miasta, mianowicie 178 domów wraz z kościołami, szpitalem i składem soli, padła ofiarą płomieni. Proboszcz ze Starej Wsi (Altendorf), Laurencjusz Klentzka, dzięki wsparciu niektórych mieszkańców wybudował w 1727 tak zwany kościół Matki Boga, Matki Bożej.

W 1733 roku obywatele nienależący do żadnego cechu założyli własną wolną lub wielką gildię (Zeche), która została zatwierdzona przez cesarza Karola VI, a w 1736 dnia 5 maja…

Wspomniany cesarz nadał kramarzom rzeszy (Reichskrämern) przywilej, zgodnie z którym: tylko wyuczeni kupcy mogli posiadać 9 domów handlowych (Kramhäuser) i prowadzić handel; zastrzegł sobie jednak, że jeśli uzna to za korzystne dla dobra miasta, może zwiększyć ich liczbę poprzez specjalne przywileje (Special-Privilegia).

Miasto stało się pruskie w 1742 roku. W drugiej wojnie śląskiej, w 174[5] roku, Racibórz (Rattibor) został odebrany narodom węgierskim przez Prusaków szturmem. W wojnie siedmioletniej tutejsze miasto niezwykle wiele wycierpiało, gdyż stale stacjonowały tu wrogie wojska, a od czasu do czasu także silne korpusy, które musiały być zaopatrywane we wszelkie możliwe potrzeby; a gdy odchodziły lub zostawały wyparte, ponownie przybywały tu na postój wojska królewskie. Podczas przemarszów wrogich korpusów, które ciągnęły w stronę Nysy (Neisse), Koźla (Cosel) lub dalej, kwaterunek był bardzo liczny i uciążliwy; wiele zboża i wiele z lasów, tam gdzie stacjonowali Kroaci, zostało zniszczone. Sprowadzono tam kilku sukienników, tak że w 1754 roku mogła zostać założona farbiarnia. Przybyło tam również kilku ewangelików i w 1755 roku wzniesiono szkołę dla ich dzieci.

Dnia 27 stycznia 1774 roku w nocy zawaliła się piękna miejska wieża zegarowa, dobudowana do kościoła kolegiackiego, i zmiażdżyła zarówno duży niemiecki, jak i mniejszy polski kościół, wraz z amboną, organami i ołtarzami. Strażnik, który znajdował się na wieży, spadł wraz ze swoim łóżkiem na ambonę polskiego kościoła i nie odniósł żadnych obrażeń; zmarł jednak wkrótce potem z przerażenia. Dnia 31 lipca 1776 roku w nocy o godzinie 2 spadło na Racibórz (Rattibor) większe nieszczęście: u pewnego farbiarza na ulicy Browarnej (Braugasse) wybuchł pożar, który obrócił w popiół 101 domów, kościół oraz szpital Bożego Ciała (Corporis Christi Hospital). Król przekazał na odbudowę 53 000 talarów (Rthlr.), nie licząc otrzymanej pomocy od stowarzyszeń z innych miast, a domy zostały przywrócone w lepszym stanie niż dawniej. Mieszkańców wyznania ewangelickiego było coraz więcej, nie mieli jednak kościoła, lecz kaznodzieja polowy odprawiał nabożeństwa w miejskim domu przy Rynku, gdzie urządzono w tym celu kilka pokoi.

Miejsce to było zbyt małe i magistrat doprowadził do tego, że przy ulicy Kramarskiej (Krämergasse) wybudowano porządny kościół, a oprócz kaznodziei garnizonowego zatrudniono jeszcze ordynowanego rektora. Położenie kamienia węgielnego pod kościół odbyło się 12 października 1779 roku, przy czym kaznodzieja polowy, pan Wilde, wygłosił mowę inauguracyjną.

§. 2. Obecny ustrój.

Racibórz jest miastem bezpośrednim (Immediatstadt), leży na lewym brzegu Odry, 20 mil od Wrocławia (Breslau), posiada rynek, regularne ulice, jest w całości wybrukowany, otoczony murami i posiada trzy bramy i jedną furtę; w herbie posiada białego pół-orła oraz pół białe koło w czerwonej tarczy.

Miasto jest zaopatrywane w wodę z Odry za pomocą specjalnego urządzenia wodociągowego (Wasserkunst).

Jako garnizon stacjonuje tu sztab i 4 kompanie z regimentu kirasjerów von Dallwiga. Przedmieścia, z których jedno nazywa się Bronken [Bronki], a drugie Bosatz [Bosacz], należą do otwartego kraju; natomiast górne i dolne [przedmieście] należą do miasta.

§. 3. Budynki.

Większość budynków jest murowana, kryta dachówką.

Zamek pański zaliczany jest do wsi; poza tym w mieście znajdują się następujące budynki:

1. Ratusz.

2. Kolegiata i kościół poświęcony Najświętszej Marii Pannie, będący właściwym kościołem parafialnym, nad którym król posiada prawo patronatu; przypisane są do niego tylko miasto i część przedmieść, ale żadna wieś. Przy nim [kościele] zasiada 5 prałatów, 4 kanoników i 7 wikariuszy; spośród prałatów i kanoników większość posiada zamiejscowe parafie. Fundacja ta posiada następujące wsie: Gammau [Gamów], Czizrannow [Ciechowice], Grzegorzowitz [Grzegorzowice], udział w Studzienna. Kościół posiada dwa wyjątkowo piękne obrazy, z których jeden przedstawia świętą Barbarę, a drugi apostołów Piotra i Pawła.

3. Klasztor Panien pw. Ducha Świętego. Prałat z Rud (Rauden) jest nadinspektorem; poza tym w klasztorze znajdują się przeorysza, subprzeorysza i 21 zakonnic. Klasztor ten posiada następujące wsie: Adamowitz [Adamowice], Antitschkau [Owsiszcze], Binkowitz [Benkowice], Boguniz [Bogunice], Ellgut [Ligota], Gaschowiz [Gaszowice], Wormuntat [Bożatów], Zowada [Zawada Książęca], Osterwiz [Ostrowic], Piskau [Piskorzów], Zaukwiz [Suckowice], Tschirmkau [Czerwięcice], Eigbow [Ejbowo/Ligota?], Zilchwiz [Cyprzanów] wraz z miastem Bauerwiz [Baborów].

4. Klasztor Dominikanów, w którym znajduje się 12 ojców; w przynależnym do niego kościele ołtarz pw. Świętego Krzyża wykonany z czarnego marmuru jest dobrej roboty.

5. Kościół Bożego Ciała i szpital nie posiadają żadnych gruntów poza pewnymi kapitałami; całkowity roczny dochód wynosi 150 talarów (Rthlr), z czego utrzymuje się i zaopatruje w odzież 5 ubogich płci męskiej.

6. Ewangelicki kościół parafialny jest dobrym, pięknym budynkiem; w nim nabożeństwa odprawia w niedziele rano kaznodzieja polowy, a po południu mianowany przy nim ordynowany rektor Fischer.

7. Jedna katolicka,

8. Jedna ewangelicka szkoła. Nauczyciele pierwszej z nich są mianowani przez magistrat i kolegiatę.

9. Dziesięć wolnych domów, które podlegają Rządowi Wyższego Urzędu (Oberamts-Regierung) w Brzegu (Brieg).

Na Przedmieściu.

10. Kościół prepozyturalny pw. św. Piotra i Pawła, do którego przypisana jest parafialnie ulica Rybacka (Fischergasse). Do probostwa należy szpital, w którym utrzymuje się 10 ubogich. Proboszcz wraz ze swymi duchownymi są wcieleni do Zakonu Kanoników Regularnych Stróżów Świętego Grobu Jerozolimskiego, którego główny klasztor znajduje się w Nysie; stamtąd też odbywa się mianowanie nowego proboszcza. Duchowni ci zwani są poza tym Stróżami Świętego Grobu lub Krzyżowcami i noszą na swoich szatach, po lewej stronie, podwójny czerwony aksamitny krzyż haftowany złotem. Fundacja posiada tylko dwie wsie.

11. Kościół św. Jana leży za Odrą w tak zwanym Ostrowgu [Ostrog], który właściwie jest wsią; jest on kościołem parafialnym, posiada cudowny obraz, który przedstawia Pana Chrystusa skromnie namalowanego, do którego odbywają się liczne pielgrzymki. Dominium jest patronem, a do parafii należą wsie: Ostróg, Płonia, Kaminiec, Neustadt i Bosacz. Służbę bożą sprawuje wikariusz kościoła kolegiackiego. Do kościoła św. Jana należy także ufundowany w ogrodzie zamkowym Grób Chrystusa; jest to kaplica, w której wzniesiono wspaniały Grób Chrystusa, znajduje się tam również ołtarz, przy którym w określonym czasie odprawiana jest msza. W Wielkim Tygodniu grób ten jest wspaniale iluminowany i według zwyczaju odwiedzany przez wielu chrześcijan katolickich.

12. Kościół i klasztor Franciszkanów, w którym znajduje się 17 braci zakonnych.

13. Kościół Matki Bożej niedaleko miasta, który jest filią kościoła parafialnego w Starej Wsi [Altendorf].

14. Szpital św. Łazarza, który przeznaczony jest dla płci żeńskiej; posiada on oprócz pewnych kapitałów także grunty; dochód wynosi nieco ponad 200 talarów, z czego utrzymywanych jest 8 ubogich kobiet.

15. 405 prywatnych domów w mieście i na przedmieściu. Istnieje wprawdzie jeszcze jeden szpital przy Raciborzu, który jednak właściwie należy do wsi Stara Wieś [Altendorf]. Na rynku stoi wysoka na 42 stopy statua, która przedstawia Poczęcie Maryi, wykonana całkiem dobrze; została ufundowana w 1725 roku przez hrabinę Marię Izabellę Gaszyn [Gaschin], z domu von Lobkowicz, a wykonana przez zręcznego rzeźbiarza Johanna Melchiora Oesterreicha.

§. 3. O mieszkańcach.

Językiem mieszczan jest niemiecki, jednakże rozmawiają oni także po polsku. Religia jest w większości katolicka, lecz jest już wielu ewangelików. Ich liczba wynosiła:

• 1745 — 2073
• 1755 — 2058
• 1765 — 2310
• 1775 — 2572
• 1780 — 2603
• 1783 — 2860

Żydzi nie są w mieście tolerowani.

L i s t a osób w Kościele Miejskim w Raciborzu

zaślubionych / urodzonych / pochowanych.

Rok	Małżeństwa	Urodzeni: Chłopcy	Urodzeni: Dziewczęta	Zmarli: Mężczyźni	Zmarli: Kobiety
1779	16	39	31	48	56
1780	34	57	41	47	24
1781	37	71	49	36	31
1782	37	47	52	37	34
Suma (4 lata)	124	214	173	168	145
Średnia (1 rok)	31	97 (suma urodzeń)		78 (suma zgonów)

Z danych tych można wyciągnąć kilka ciekawych wniosków historyczno-demograficznych:

• Przyrost naturalny: W ciągu tych 4 lat w Raciborzu odnotowano 387 urodzeń i 313 zgonów. Oznacza to dodatni przyrost naturalny (+74 osoby). Miasto w tym czasie dynamicznie się rozwijało.
• Anomalia roku 1779: Ten rok wyraźnie odstaje od reszty. Liczba zgonów (104) znacznie przewyższała liczbę urodzeń (70). Może to sugerować lokalną epidemię, nieurodzaj lub skutki wojny (w 1779 r. kończyła się wojna o sukcesję bawarską, która dotykała Śląsk). Również liczba ślubów była wtedy rekordowo niska (tylko 16).
• Stosunek płci: Wśród urodzonych widać klasyczną przewagę chłopców (214 do 173). Co ciekawe, wśród zmarłych również przeważają mężczyźni (168 do 145), co może wynikać z trudniejszych warunków pracy lub służby wojskowej.
• Stabilizacja: Lata 1780–1782 pokazują powrót do normy i stabilny wzrost populacji miasta.

„Należy to rozumieć tylko w odniesieniu do miasta, i to do katolików, choć jeśli doliczy się także 500 luteranów, to na 30 osób umiera jedna.

Roczne zużycie wynosi: 2160 korcy [Scheffel] pszenicy, 9100 korcy żyta, 300 korcy jęczmienia do wypieków, 1680 korcy na słód, 361 wołów, 1439 świń, 996 cieląt, 992 skopy [baranów].

Zajęcia mieszkańców obejmują:

1. Rolnictwo, nie ma ono jednak wielkiego znaczenia, gdyż mieszczanie posiadają tylko 200 korcy [miar] ziemi.
2. Warzenie piwa, prawo to spoczywa na 203 domach, a piwem miejskim zaopatrywana jest tylko jedna jedyna wieś, Studzienna; ta gałąź zarobkowania jest nieco ograniczona, gdyż dominium [majątek pański] oraz klasztor żeński posiadają własne browary i zaopatrują karczmy własnym piwem.”
3. Handel i jarmarki

4. Rzemiosła i kunszt

W różnego rodzaju kunsztach i rzemiosłach pracują:

• 2 apteki, 1 cyrulik (łaziebnik), 18 piekarzy, 4 barberów, 14 gorzelników, 2 introligatorów, 8 bednarzy, 1 kowal (cyrkielnik), 8 garbarzy skór korduańskich, 6 białoskórników, którzy razem obrabiają 8222 sztuki skór.
• 3 tkaczy damaszku, którzy rocznie wytwarzają ponad 130 kop (Schoch) tegoż płótna lnianego.
• 2 tokarzy, 5 farbiarzy, 31 rzeźników (którzy posiadają 36 ław mięsnych), 3 szklarzy, 2 złotników, 1 pasamonik, 3 rękawiczników, 3 kapeluszników, 5 grzebieniarzy, 1 blacharz, 1 guzikarz, 1 muzykant miejski (Kunstpfeifer), 2 kotlarzy, 16 kuśnierzy.
• 50 tkaczy płótna i meselanu (półpłótna); pierwsi wyrabiają szczególnie płótno pasiaste, którego rocznie powstaje ponad 900 kop, zaś meselanu około 500 kop.
• 3 malarzy, 5 murarzy, 3 iglarzy, 8 kowali gwoździarzy, 3 perukarzy, 2 piernikarzy, 3 pasamoników, 3 kołodziejów, 4 rymarzy, 4 siodlarzy, 1 szlifierz, 5 ślusarzy, 6 kowali, 22 krawców, 1 kominiarz, 40 szewców, 5 mydlarzy, 3 powroźników, 1 ostrogarz, 1 brukarz, 12 dziewiarzy, którzy rocznie wytwarzają ponad 24 000 par pończoch; ¹) 8 stolarzy, 11 garncarzy, 35 sukienników, którzy rocznie produkują około 1000 sztuk sukna; 2 postrzygaczy sukna, 1 folusznik, 2 zegarmistrzów, 2 wytwórców wosku (świec), 1 strycharz (ceglarz), 3 mistrzów ciesielskich, 1 ludwisarz (odlewnik cyny).
  

§ 4. Różne

Kamera (skarb miejski) posiada następujące wioski: Plania, Brzezie (Brzecki) i Studzienna, jedną cegielnię, jeden las i ma rocznie 4200 [jednostek waluty] dochodu.
Magistrat składa się z dyrektora, pana Karola Andrzeja Branda; prokonsula, pana von Jänisch; syndyka, pana Johanna Sambergera; skarbnika, pana Johanna Petschko; oraz radnych: panów Johanna Wenzla, Noskiego i Prechta.

Urzędnicy Królewscy to:
Urząd Akcyzy i Celny: pan Johann Friedr. Aug. Schmieder, kontroler prowincjonalny; pan Johann Babt. Hennequin, kontroler miejski; pan Johann Gottlieb Krummer, poborca; pan Johann Baldermann, kontroler.

Urząd ds. Tolerancji Żydów (Juden-Toleranzamt) jest połączony z urzędem podatkowym.

Urząd Pocztowy: Pan Ernst Andreas von Cronhelm. Urząd Solny: Pan Gottlieb Schmid, faktor; Pan Georg Philip Wagner, kontroler. Urząd Podatkowy, patrz: powiat (obwód).

Poczty, które przybywają do Raciborza, to: W niedziele, o godzinie 2 rano poczta wozowa z Wrocławia, Kłodzka, z gór i z całego Dolnego Śląska. Wieczorem o godzinie 6 poczta wozowa z Pszczyny i Rybnika. W środy, tak samo. W czwartki, poczta wozowa z Wrocławia.

Odjeżdżające: W niedziele, po południu o godzinie 2 poczta wozowa do Rybnika, Opola i Krakowa. W poniedziałki, o godzinie 2 po południu poczta wozowa do Baborowa i Wrocławia. W czwartki, tak jak w niedziele i poniedziałki.

Nazwiska niektórych burmistrzów i dyrektorów:

Johann Joseph Noski, do 1754 r.

Johann Franz Urbani, zmarł w 1685 r.

Johann Wilhelm Olckars, zmarł w 1695 r.

Franz Ignaz von Morawez, był pierwszym dyrektorem; żył od 1721 do 1742 r.

Johann Sternemann, do 1769 r. 6. Christoph Samuel Rücker, do 1771 r.

Samuel Wilhelm Walter, do 1772 r.

B. O Rybniku.

Rybnik jest małą miejscowością, lecz był znany już w 1228 roku, ponieważ w tym czasie klasztor panien został stąd przeniesiony do Czarnowąs.

W roku 1758 spłonął ratusz i szpital, a w 1782 Rybnik miał szczęście gościć Wielkiego Księcia Rosji wraz z małżonką; zostali oni przyjęci na prusko-śląskiej granicy w imieniu króla przez Jego Ekscelencję generała von Dallwiga.

To miasto jest miastem prywatnym (mediat), należy do Pana Hrabiego von Wengersky, posiada porządny, pięknie zbudowany zamek, katolicki kościół parafialny, w którym posługują proboszcz miejski Felix Reisner oraz kapelan; jedną szkołę, 141 domów mieszczańskich. Liczba mieszkańców wynosi obecnie 763 chrześcijan i 42 żydów. Konsumpcja zaś wynosi 208 korcy pszenicy, 2400 korcy żyta, 87 sztuk wołów, 284 sztuki świń, 127 cieląt, 314 baranów (skopów).

Zajęciem mieszkańców jest:

Rolnictwo; mieszczanie posiadają około 600 korcy ziemi.

Następujący rzemieślnicy: 1 cyrulik (balbierz), 12 piekarzy, 5 bednarzy, 1 farbiarz, 8 rzeźników, 1 złotnik, 2 kapeluszników, 2 kuśnierzy, 2 garbarzy, którzy przygotowują blisko 4000 skór; 18 tkaczy lnu, 3 murarzy, 2 młynarzy, 1 piernikarz, 5 kołodziejów, 2 rymarzy, 2 siodlarzy, 2 ślusarzy, 12 kowali, 14 krawców, 20 szewców, 1 mydlarz, 1 powroźnik, 8 dziewiarzy, 3 stolarzy, 6 garncarzy, 1 ceglarz, 2 cieśli.

Magistrat składa się z: burmistrza, dwóch radnych i notariusza.

Służby Królewskie to: Urząd Akcyzy, Celny oraz Pocztowy.

Poczty przychodzące (Ankommende Posten)

• Niedziela i czwartek: poczta konna (Bothenpost) z Tarnowskich Gór (Tarnowitz) w południe o godzinie 12:00. Poczta wozowa (fahrende Post) z Raciborza (Rattibor) o godzinie 6:00 wieczorem.
• Czwartek: poczta piesza (Fußpost) z Tarnowskich Gór.
• Niedziela i środa: poczta wozowa z Pszczyny (Plesse).

Poczty wychodzące (Abgehende Posten):

• Niedziela i czwartek: poczta wozowa do Żar (Sorau) i Pszczyny o godzinie 8:00 wieczorem. Poczta wozowa do Raciborza o godzinie 1:00.
• Niedziele: poczta piesza do Gliwic (Gleiwiz).
• Czwartki: poczta piesza do Tarnowskich Gór.

C. O Żorach (Von Sorau)

§ 1. Historia

Data budowy Żor jest nieznana. W roku 1272 były one wsią i zostały wymienione za Ecicen [prawdopodobnie chodzi o inną miejscowość w ramach wymiany dóbr]. Przez pożary, które nawiedziły miasto w latach 1512 i 1583, oraz przez zarazę (dżumę), która szalała w roku 1558, wszelkie ewentualne zapiski mogły zostać utracone.

Religia luterańska znalazła uznanie wśród mieszkańców Żor; w 1569 roku kościół, z powodu braku wiernych, został opuszczony przez katolików i przeszedł w ręce ewangelików. Jednakże przy ogólnej zmianie religii na Górnym Śląsku, podjętej szczególnie przez hrabiów von Oppersdorf, ewangelicy musieli w 1629 roku ponownie opuścić kościół, a ostatni kaznodzieja, George Lissowius, udał się na Węgry. Całkowite przekazanie kościoła nastąpiło 18 stycznia tegoż roku.

Wkrótce potem przybyły wojska szwedzkie, wymusiły znaczną kontrybucję i sprowadziły ze sobą ewangelickiego kaznodzieję, który jednak w 1670 roku został wypędzony. Po wycofaniu się Szwedów wybuchła epidemia wśród ludzi i bydła. W 1661 roku Żory miały nieszczęście spłonąć całkowicie, a w 1702 roku ucierpiały od kolejnego pożaru, w wyniku którego zniszczona została ponad połowa miasta. W 1782 roku król podarował 12 850 talarów na budowę 6 domów, dla osiedlenia 10 sukienników, 3 dziewiarzy i kilku robotników drzewnych.

§ 2. Obecny stan (Gegenwärtige Verfassung)

Miasto Żory jest królewskim miastem bezpośrednim (Immediatstadt), leży 5 mil od Raciborza, jest otoczone murami i posiada 2 bramy, lecz nie ma bruku. Ulice wyłożone są drewnem, które nie jest ociosane, lecz przypomina tak zwane mosty z bali (Klippelbrücken), co podczas jazdy powoduje najnieprzyjemniejsze wstrząsy.

W Żorach znajdują się następujące budynki:

Domy mieszczańskie w liczbie 214 oraz 88 pustych placów, które pozostały po różnych pożarach.

Ratusz, stoi na środku rynku.

Katolicki kościół parafialny, który jest murowany i wyposażony w wieżę noszącą imię św. Filipa i Jakuba; posługę pełni tam wielmożny pan arcyprezbiter Haiz, a do parafii należy wieś Baranowice; patronem jest pan panujący (Landesherr).

Mały drewniany kościół, który według podania miał być niegdyś kościołem parafialnym.

Szkoła, w której stanowiska zajmują rektor oraz kantor.

Szpital, który posiada roczny dochód w wysokości 100 talarów i zapewnia opiekę 5 do 6 ubogim.

§ 3. Mieszkańcy

Językiem, z wyjątkiem nielicznych sług królewskich, jest polski, a religią katolicka. Liczba tychże wynosi: 979 chrześcijan i 121 żydów.

Lista zaślubionych, urodzonych i zmarłych

(Oryg. Liste der Getrauten, Gebohrnen, Gestorbenen)

Rok	Zaślubieni	Urodzeni		Zmarli
	Pary (Paar.)	Chłopcy (Knab.)	Dziewczęta (Mädg.)	Mężczyźni (Männl.)	Kobiety (Weibl.)
1779	13	25	29	10	19
1780	14	24	29	11	17
1781	13	19	37	13	17
1782	10	25	17	16	30
Suma:	50	94	112	50	83
Łącznie:		206		133

Roczna konsumpcja wynosi:

240 szefli [miara objętości] pszenicy, 2410 szefli żyta, 240 szefli słodu, 90 wołów, 362 świnie, 205 cieląt, 250 skopów (baranów).

§ 4. Działalność gospodarcza (Rzemiosło/Przemysł).

Działalność gospodarcza mieszkańców obejmuje:

1. Rolnictwo; mieszczanie posiadają 560 szefli ziemi.
2. W piwowarstwie, które jednak nie ma większego znaczenia, gdyż miasto posiada prawo wyszynku jedynie na jedną wieś – Klizhof.
3. W handlu, który prowadzą częściowo Żydzi, a częściowo chrześcijanie.
4. Jarmarki odbywają się corocznie: 3 targi bydła i jeden targ wełny.
5. W następujących rzemiosłach: 1 łaziebnik (cyrulik), 6 piekarzy, 1 barber, 1 gorzelnik, 1 introligator, 2 rusznikarzy, 3 bednarzy, 2 tkaczy adamaszku, 2 farbiarzy, 10 rzeźników, 1 szklarz, 1 rękawicznik, 3 kapeluszników, 5 kuśnierzy, 21 płócienników, 1 malarz, 4 młynarzy, 1 piernikarz, 2 kołodziejów, 1 garbarz czerwonoskórny, 1 siodlarz, 3 ślusarzy, 6 kowali, 1 kominiarz, 25 szewców, 2 mydlarzy, 2 powroźników, 3 stolarzy, 3 garncarzy, 17 sukienników, którzy rocznie przerabiają 700 kamieni wełny; 1 białoskórnik, 1 strycharz (ceglarz).
   

§ 5. Różne.

Herb miasta jest podzielony: w jednym polu pół orła, w drugim miecz.
Magistrat składa się z burmistrza, seniora rady, 2 radnych, skarbnika i wójta miejskiego

Kamera (urząd skarbowy/skarb miejski) posiada wieś Klizschhof, las oraz cegielnię; osiąga dochody w wysokości około 1400 talarów rzeszy.

Jako garnizon stacjonuje tu szwadron z regimentu huzarów Wernera.

Królewskimi urzędnikami są: Urząd Akcyzy i Cła.

Przejeżdża tędy jedynie poczta wozowa z Raciborza do Pszczyny.

Mieszkający tutaj Żydzi opłacają swoje podatki w Urzędzie Tolerancyjnym w Raciborzu.

PODSUMOWANIE: Analiza porównawcza i przekrój statystyczny miast Księstwa Raciborskiego w XVIII Wieku [Racibórz, Rybnik, Żory] na podstawie „Beyträge zur Beschreibung von Schlesien” autorstwa Friedricha Alberta Zimmermanna.

opracowanie: D.Poborski 2026

czytaj cz1:

Opis statystyczno-historyczny Księstwa Raciborskiego z XVIII w. – cz1

oraz podsumowanie całości:

Studium topograficzno-statystyczne Księstwa Raciborskiego w epoce fryderycjańskiej: analiza krytyczna dzieła Friedricha Alberta Zimmermanna [1784] – podsumowanie cz1 i 2

pozostałe w temacie:

Osady Fryderyka Wielkiego w powiecie raciborskim