Zrozumienie trudów życia i pracy na XIX-wiecznym Górnym Śląsku wymaga porzucenia współczesnego spojrzenia na ten łagodny dziś krajobraz i przyjęcia perspektywy ówczesnego chłopa. Analiza uwarunkowań środowiskowych dawnych powiatów raciborskiego (Kreis Ratibor) i rybnickiego (Kreis Rybnik) ukazuje region pełen drastycznych kontrastów, gdzie o przetrwaniu gospodarstwa, a w konsekwencji całych rodzin, decydowała niekiedy pojedyncza warstwa nieprzepuszczalnej gliny lub kaprys surowego mikroklimatu. Oba te regiony dzieliły surowy klimat, jednak ich struktura geologiczna i hydrologiczna stawiała przed rolnikami zupełnie inne, specyficzne wyzwania.

Uwarunkowania środowiskowe i klimatyczne regionu

Rolnictwo na tym terenie w połowie XIX wieku stanowiło niezwykle trudne wyzwanie, będące w istocie ciągłą walką z surową naturą. Ziemie te drastycznie różniły się od siebie pod względem geologicznym, jednak w równym stopniu podlegały surowemu mikroklimatowi, dyktowanemu przez ukształtowanie terenu.

Powiat raciborski leżał w bezpośrednim, bliskim sąsiedztwie pasm górskich (Beskidów i Jesioników), co skutkowało stałym ochładzaniem południowych mas powietrza i bezwzględną dominacją wiatrów północno-zachodnich. Średnia roczna temperatura, jak wskazują pomiary z lat 1847–1860, wynosiła zaledwie +5,93 °R (stopni Réaumura, co odpowiada ok. 7,4 °C) i była wyraźnie niższa w stosunku do warunków panujących chociażby we Wrocławiu.

Klimat odznaczał się ponadto znacznym nadmiarem wilgoci. Średnia roczna suma opadów kształtowała się na poziomie 264,18 linii paryskich (ok. 594 mm). Niszczące ulewy i gradobicia powtarzały się tu z niepokojącą regularnością, niszcząc z trudem wypracowane plony. Pierwsze przymrozki pojawiały się zazwyczaj już na początku października, a w latach pogodowych anomalii – takich jak rok 1862 – lód potrafił ściąć wodę już 23 września. Długie i surowe zimy sprawiały, że początek wegetacji opóźniał się średnio o 10 dni w stosunku do sąsiedniego Dolnego Śląska i aż o 14 dni względem pobliskich, cieplejszych nizin Moraw.

Dwa rolnicze światy: Ziemia raciborska a rybnicka

Ziemia raciborska i rybnicka stanowiły dwa przeciwległe bieguny urodzajności, płynnie przenikające się na swych granicach.

Powiat raciborski był rolniczą strefą przejściową – pomostem między najżyźniejszymi ziemiami na zachodzie (graniczącymi z powiatem głubczyckim) a najuboższymi połaciami Górnego Śląska na wschodzie.

Ziemia raciborska – zmarnowany potencjał i biologiczne plagi

Zachodnia część powiatu raciborskiego i dolina Odry oferowały bogate tereny orne i łąkowe, wyróżniając się znaczną żyznością. Umożliwiało to uprawę niemal wszystkich rodzajów zbóż (poza najbardziej wymagającą pszenicą białą), rzepaku, lnu oraz buraków cukrowych. Zyski z tych urodzajnych gleb były jednak permanentnie pomniejszane przez plagi biologiczne. Inwazje polnych myszy doprowadziły swego czasu do niemal całkowitego zaprzestania uprawy koniczyny czerwonej, a zasiewy rzepaku i zbóż regularnie dziesiątkowały insekty (słodyszek), ślimaki oraz pędraki chrabąszcza majowego. Ogromnym zagrożeniem były także cykliczne wylewy rzeki Odry w jej prawobrzeżnej nizinie, wynikające z nieregularnego koryta i wadliwego systemu odprowadzania wód (Vorfluth). Skrócony przez góry okres wegetacji zmuszał raciborskich rolników do utrzymywania znacznie większej siły pociągowej (koni i wołów), aby zdążyć z nagromadzonymi pracami polowymi przed wczesną zimą.

Ziemia rybnicka – zmagania z jałową ziemią

W miarę przesuwania się na wschód, jakość gleb ulegała drastycznemu pogorszeniu. Powiat rybnicki tworzył płaskowyż uchodzący za obszar o najuboższych i najbardziej piaszczystych ziemiach na Górnym Śląsku. W części północnej i środkowej dominowały piaski i żwiry. Jedynie na południu (w rejonie Wodzisławia i Żor) występowała drobnoziarnista, nośna glina. Prawdziwą zmorą rolników na ziemi rybnickiej były zaburzenia hydrologiczne. Nieprzepuszczalne podłoże (iły i gliny) oraz tzw. kurzawka zatrzymywały wodę, powodując gnicie upraw od nadmiaru wilgoci. Ziemia łatwo ulegała zakwaszeniu i stawała się „bezczynna” biologicznie. Wypracowanie odpowiedniej struktury gleby wymagało głębokiej orki i rzadko występującej, długiej i ciepłej jesieni.

Trudne warunki generowały kolejny problem: kryzys nawozowy. Z powodu marnych plonów brakowało słomy nawet na paszę, co zmuszało chłopów do pozyskiwania nawozu poprzez masowe wygrabianie z lasów ściółki (praktyka niezwykle szkodliwa dla ekosystemu leśnego). Zamożniejsi ratowali się wydobyciem mułu łąkowego i margla, co jednak wiązało się z astronomicznymi kosztami rzędu 800-1600 talarów za poprawę jakości jednej morgi. Skutkiem ubóstwa paszowego była fizyczna degeneracja inwentarza – typowa, rybnicka krowa chłopska rzadko ważyła więcej niż 300 funtów pruskich (ok. 150 kg), przypominając rozmiarami zwierzę wręcz miniaturowe. Głównym płodem rolnym tych ziem musiał stać się ziemniak i niewymagające żyto.

Studium przypadku: Jankowice (Jankowitz-Rauden)

Doskonałym przykładem osady chłopskiej z pogranicza obu powiatów, obrazującym sposoby adaptacji do tych trudnych warunków, były Jankowice (dla odróżnienia od majątku pod Rybnikiem zwane Jankowicami Rudzkimi). Wioska ta, oddalona o 3/4 mili pruskiej (ok. 5,6 km) od Rud Wielkich i 2 mile (ok. 15 km) od Rybnika, leżała na zalesionym dziale wodnym rzek Rudy i Suminy. Administracyjnie przynależała do gigantycznych dóbr rudzkich, będących własnością księcia raciborskiego.

Obraz życia w osadzie doskonale oddają statystyki zebrane na początku lat 60. XIX wieku.

Statystyka społeczno-gospodarcza wsi Jankowice (ok. 1861 r.)

Kategoria	Dane historyczne	Znaczenie i przeliczenie na wartości współczesne
Gospodarstwa	67 domów	Oraz jedna pobliska leśniczówka (Rothenburg).
Ludność	330 mieszkańców	Społeczność jednorodnie polskojęzyczna („polnisch Sprechenden”).
Areał uprawny	409 mórg (Morgen)	Ok. 102 hektary. Średnio zaledwie ok. 1,5 ha ziemi uprawnej na jedno gospodarstwo domowe.
Inwentarz żywy	16 koni, 53 szt. bydła, 14 świń	Drastyczny deficyt siły pociągowej (koń przypadał ledwie na co czwarty dom).
Podatek gruntowy	42 talary	Stosunkowo niskie wpływy do skarbu państwa, oddające słabą jakość ziemi.
Podatek domowy	10 talarów	Opłata od domostw.
Podatek klasowy	112 talarów	Największe obciążenie finansowe mieszkańców (odpowiednik dzisiejszego podatku dochodowego).
Podatek przemysłowy	4 talary	Świadectwo absolutnie marginalnego udziału tradycyjnego rzemiosła.

(Dla dopełnienia obrazu: przyległa do wsi Jankowice – leśniczówka Rothenburg liczyła 8 mieszkańców, 2 konie, 6 sztuk bydła i 4 świnie).

Analiza powyższych danych nie pozostawia złudzeń: Jankowice nie mogłyby przetrwać, opierając się wyłącznie na rolnictwie. Ówczesne źródła wprost notowały, że rolnictwo w tej wsi, prowadzone na słabej i piaszczystej glebie, było „niezbyt wydajne”. Rozporządzając areałem rzędu 102 hektarów na 330 mieszkańców, społeczność ta funkcjonowała de facto w modelu osady robotników leśnych, a nie klasycznej wsi rolniczej.

Głównym źródłem utrzymania Jankowiczan była praca najemna w okolicznych, potężnych lasach księcia raciborskiego. Ponadto, nieliczna grupa zamożniejszych chłopów, dysponująca końmi, uprawiała tzw. wektorancję (od łac. vecturanz). Polegała ona na świadczeniu usług transportowych – przewożeniu drewna i węgla do okolicznych, dynamicznie rozwijających się zakładów hutniczych. Miejscem zbytu skromnych nadwyżek rolnych były z kolei targowiska w Rybniku, do których prowadziły piaszczyste, ale ze względu na grunt, zawsze przejezdne szlaki leśne.

Podsumowanie

Spojrzenie na środowisko dawnej ziemi raciborskiej i rybnickiej obnaża wielki paradoks agrarny Górnego Śląska w epoce industrialnej. Część raciborska dysponowała olbrzymim potencjałem żyznych gleb, który był jednak brutalnie weryfikowany przez bezlitosny górski mikroklimat i uciążliwe plagi. Z kolei ziemia rybnicka, której modelowym reprezentantem na potrzeby naszego projektu pozostały Jankowice (Jankowitz), wymuszała na swych mieszkańcach porzucenie jakichkolwiek złudzeń o bogactwie płynącym z pracy na roli.

Na tych nieurodzajnych, piaszczystych terenach przetrwanie nie polegało już na walce o wyższe plony, lecz na znalezieniu balansu. Warunkiem egzystencji górnośląskiego chłopa stała się ścisła symbioza tradycyjnej, biednej wsi z potężną, magnacką gospodarką leśną i rodzącym się właśnie na horyzoncie wielkim przemysłem kapitalistycznym.

na podstawie: „Topograficzny Podręcznik Górnego Śląska” autorstwa Felixa Triesta, opublikowanego w 1865

opracowanie: D.Poborski

więcej:

Warunki bytowania – przykładowe śląskie domostwo z I połowy XIX

Analiza demograficzna i statystyczna mieszkańców Jankowic (1821-47 oraz 1859-66)