Analizując akta można wyczytać precyzyjne, niemieckie nazwy budynków czy typy gospodarstw wiejskich które świadczą o profilu rolniczym i poziomie życia mieszkańców wsi Jankowice / Jankowice Rudzkie / Jankowitz Rauden – kilka przykładów poniżej:
typy gospodarstw:
gospodarstwa kmiece (Bauernhöfe): Zamieszkane przez wolnych kmieci (Freibauer).
• zagrody (Gärtnerstellen): Zamieszkane przez zagrodników (Gärtner), posiadających mniejsze domy i ogrody.
• chałupy (Häuslerstellen): Zamieszkane przez chałupników (Häusler). Dokumenty rozróżniają chałupników „z rolą” (mit Acker) i „bez roli” (ohne Acker), co sugeruje zróżnicowanie wielkości tych zabudowań.
typy budynków:
• Auszugshaus (Dom wycugowy): Osobny budynek mieszkalny dla seniorów rodu, często wyposażony we własną infrastrukturę (np. chlewik).
• Backkammer (Piekarnia/Izba piekarnicza): Pomieszczenie z piecem chlebowym. Posiadanie własnej piekarni (zamiast korzystania z pieca gminnego) świadczyło o samowystarczalności gospodarstwa.
• Buchenschuppen: Szopa przeznaczona specjalnie do składowania drewna bukowego – cennego opału o wysokiej kaloryczności.
• Geräteschuppen (Szopa na narzędzia): Budynek gospodarczy przeznaczony do przechowywania sprzętu rolniczego (pługi, brony, narzędzia ręczne).
• Remise / Wagenschuppen (Wozownia / Remiza): Pomieszczenie (często wbudowane w bryłę domu) lub wolnostojąca szopa służąca do garażowania wozów, bryczek lub sań, chroniąca je przed warunkami atmosferycznymi.
• Scheune (Stodoła): Budynek do magazynowania zboża i siana. Występowanie „połówki stodoły” (1/2 Scheune) świadczyło o współużytkowaniu jednego budynku przez dwóch sąsiadów.
• Schüttboden (Spichlerz): Dosłownie „podłoga sypana”. Przewiewne poddasze (zazwyczaj nad stajnią lub w stodole) przeznaczone do suszenia i przechowywania ziarna.
• Schwarzviehstall (Chlew): Archaiczne, tradycyjne określenie chlewu. Dosłownie oznacza „stajnię dla czarnego bydła” (Schwarzvieh), czym odróżniano trzodę chlewną od bydła rogatego (Rindvieh).
• Siedekammer (Parzalnia / Izba parzelna): Murowane pomieszczenie z kotłem i paleniskiem, służące do parowania (gotowania) ziemniaków na paszę dla świń, a także pełniące funkcję pralni. Świadczy o wysokiej kulturze gospodarskiej.
• Tenne (Klepisko): Utwardzona podłoga, dawniej miejsce do młócenia zboża cepami. W aktach z Jankowic często występuje jako pomieszczenie wbudowane w dom mieszkalny (Wohnhaus mit Stall und Tenne), co jest charakterystyczne dla małych gospodarstw bez wolnostojącej stodoły.
• Zollhaus (Dom Celny): Budynek użyteczności publicznej pełniący funkcję komory celnej lub punktu poboru akcyzy – taki budynek stoi do dzisiaj.
• Hebestelle: Punkt poboru opłat (często celnych lub drogowych), potocznie myto – w Jankowicach budynek stoi do dnia dzisiejszego na wjeździe do wsi – a poniżej ciekawostka:
Z obwieszczenia zamieszczonego w „Der oberschlesische Wanderer” z dnia 29 lutego 1884 roku, królewski Landrat podaje do wiadomości, że od 1 marca bieżącego roku w punkcie poboru opłat (Hebestelle) w Jankowicach-Rudach, przy szosie powiatowej z Szymocic przez Rudy do Bargłówki, pobierane będzie myto drogowe (Chausseezoll) zgodnie z taryfą za jedną milę.
objaśnienie ciekawych słów:
- Kreiseinsassen: Dawne określenie mieszkańców powiatu.
- Landrath (Landrat): Starosta, najwyższy urzędnik administracji powiatowej w ówczesnych Prusach.
- Hebestelle: Punkt poboru opłat (często celnych lub drogowych), potocznie myto.
- Chausseezoll: Opłata za przejazd utwardzoną drogą (szosą). W XIX wieku fundusze te przeznaczano na utrzymanie infrastruktury.
- Meile (mila): W Prusach mila (mila pruska) wynosiła ok. 7,5 km.
W oryginalnym teksie widzimy niemą literę „h” w słowie Landrath – są to cechy charakterystyczne dla niemieckiej ortografii sprzed reformy z 1901 roku.
opracowanie: D.Poborski
polecane:
