1. Wprowadzenie

Przemiany organizacji administracyjno-terytorialnej państwa pruskiego w okresie Republiki Weimarskiej stanowiły istotny element przebudowy ustroju samorządowego i unifikacji prawa publicznego po I wojnie światowej. Ich jednym z zasadniczych celów było ograniczenie zróżnicowania form organizacji lokalnej, którego źródła sięgały wcześniejszych etapów rozwoju państwa pruskiego. W prowincjach wschodnich szczególne znaczenie miał dualizm pomiędzy tradycyjnymi gminami wiejskimi (Landgemeinden) a obszarami dworskimi (Gutsbezirke), które pozostawały odrębnymi jednostkami administracyjnymi i nie podlegały organizacji samorządowej gmin wiejskich. Do tej drugiej kategorii należały również wyodrębnione obszary leśne, określane jako Forstgutsbezirke.

Zmiana tego stanu prawnego następowała stopniowo w okresie powojennym. Istotną podstawę prawną stanowiła ustawa z 27 grudnia 1927 r. o uregulowaniu różnych kwestii prawa ustrojowego gmin (Gesetz über die Regelung verschiedener Punkte des Gemeindeverfassungsrechts vom 27. Dezember 1927), opublikowana w Preußische Gesetzsammlung na s. 211. Ustawa ta stworzyła podstawę do dalszych zmian w organizacji jednostek lokalnych, w tym do przekształceń dotyczących obszarów dworskich.

Przedmiotem niniejszego opracowania jest analiza prawna i historyczna działań podjętych na podstawie § 11 ust. 4 wskazanej ustawy, ze szczególnym uwzględnieniem zmian przeprowadzonych na obszarze powiatu raciborskiego (Kreis Ratibor), należącego wówczas do prowincji Górny Śląsk (Provinz Oberschlesien). Szczególne miejsce zajmuje uchwała Pruskiego Ministerstwa Stanu (Preußisches Staatsministerium) z 13 sierpnia 1929 r., której postanowienia weszły w życie 30 września tego samego roku. Analiza tego aktu oraz jego skutków pozwala odtworzyć sposób, w jaki na poziomie lokalnym przeprowadzano reorganizację istniejących wcześniej jednostek terytorialnych i dostosowywano je do nowych zasad ustroju samorządowego.

Przemiany te należy rozpatrywać w szerszym kontekście przeobrażeń administracji publicznej po 1918 r. Likwidacja odrębności obszarów dworskich oznaczała bowiem nie tylko zmianę ich statusu terytorialnego, lecz także podporządkowanie znajdujących się na ich obszarze kompetencji administracyjnych jednolitym strukturom samorządowym i państwowym. W przypadku terenów pozostających wcześniej w ramach Gutsbezirke dotyczyło to również funkcji związanych z administracją porządkową, podatkową i lokalnym zarządem. Reforma stanowiła tym samym jeden z etapów szerszego procesu przekształcania odziedziczonych po monarchii pruskiej struktur lokalnych w system administracji odpowiadający zasadom ustrojowym Republiki Weimarskiej.

2. Geneza, istota i funkcjonowanie obszarów dworskich w państwie pruskim

Dla właściwego zrozumienia zmian wprowadzonych w 1929 r. konieczne jest przedstawienie statusu prawnego i zasad funkcjonowania obszarów dworskich (Gutsbezirke) w pruskim systemie administracyjnym. Ich istnienie było związane z historycznym rozwojem stosunków własnościowych i ustroju administracyjnego państwa pruskiego. Szczególne znaczenie zachowały one w prowincjach wschodnich, gdzie obok gmin wiejskich (Landgemeinden) funkcjonowały wyodrębnione terytorialnie obszary dworskie, związane z większymi kompleksami własności ziemskiej.

Gutsbezirk stanowił samodzielną jednostkę administracyjną niższego szczebla, odrębną od sąsiedniej gminy wiejskiej. Pod względem organizacyjnym nie posiadał jednak organów przedstawicielskich właściwych dla gmin. Funkcje związane z zarządem obszarem wykonywał właściciel dóbr (Gutsbesitzer) albo osoba przez niego ustanowiona. Właściciel, działając jako naczelnik obszaru dworskiego (Gutsbezirksvorsteher), wykonywał określone prawem kompetencje o charakterze publicznoprawnym. Z tego względu obszar dworski nie był wyłącznie jednostką organizacji własności ziemskiej, lecz posiadał również określony status w strukturze administracji publicznej.

Zakres kompetencji związanych z funkcjonowaniem obszaru dworskiego obejmował zadania, które w gminach wykonywały ich organy samorządowe. W zależności od obowiązujących w danym okresie przepisów dotyczyły one m.in. utrzymania porządku publicznego, niektórych spraw budowlanych i sanitarnych, utrzymania dróg oraz wykonywania obowiązków związanych z lokalną administracją. Na obszarach leśnych szczególne znaczenie miały również przepisy dotyczące ochrony i użytkowania lasów. Kompetencje te nie wynikały jednak wyłącznie z prawa własności, lecz z przepisów określających status obszaru dworskiego i zakres uprawnień jego naczelnika.

Istotną cechą tego rozwiązania było połączenie funkcji właścicielskich z wykonywaniem określonych zadań publicznych. Właściciel dóbr pozostawał podmiotem prywatnym, a zarazem występował jako organ administracji lokalnej w zakresie przyznanych mu kompetencji. Odmienność Gutsbezirke od gmin polegała zatem nie tylko na sposobie zarządzania, lecz również na braku samorządowej reprezentacji mieszkańców. Osoby zamieszkujące obszar dworski nie uczestniczyły w jego zarządzie za pośrednictwem organu odpowiadającego radzie gminy. W praktyce oznaczało to istotną różnicę w sposobie wykonywania administracji lokalnej między obszarami dworskimi a gminami wiejskimi.

W niektórych przypadkach obszary dworskie posiadały również znaczenie dla organizacji innych dziedzin administracji lokalnej, w tym administracji stanu cywilnego. Nie należy jednak utożsamiać wszystkich tych funkcji bezpośrednio z osobą właściciela dóbr. Poszczególne kompetencje wynikały bowiem z odrębnych regulacji administracyjnych, a ich wykonywanie mogło być powierzane właścicielowi lub wyznaczonemu przez niego urzędnikowi.

Geneza tego systemu sięga wcześniejszych form organizacji terytorialnej i stosunków własnościowych, jednak jego dziewiętnastowieczne funkcjonowanie było przede wszystkim rezultatem rozwoju pruskiego prawa administracyjnego i samorządowego. Dlatego też Gutsbezirke nie należy traktować jako prostego przetrwania średniowiecznych stosunków lennych. Były one elementem nowoczesnego, choć historycznie ukształtowanego, systemu administracyjnego monarchii pruskiej, który łączył szczególny status własności ziemskiej z wykonywaniem określonych funkcji publicznych.

Po 1918 r. istnienie obszarów dworskich stało się przedmiotem dyskusji dotyczącej dalszego kształtu samorządu terytorialnego w Prusach. Zmiana ustroju państwowego i ustanowienie republikańskiego porządku konstytucyjnego stworzyły nowe warunki dla oceny dotychczasowych form organizacji administracji lokalnej. Nie oznaczało to jednak automatycznej likwidacji Gutsbezirke. Ich zniesienie wymagało odpowiednich podstaw prawnych oraz przeprowadzenia konkretnych zmian terytorialnych i organizacyjnych.

W tym kontekście należy rozpatrywać reformy pruskiego prawa gminnego z drugiej połowy lat dwudziestych XX w. Ich konsekwencją było stopniowe ograniczanie odrębności obszarów dworskich i włączanie ich do istniejących struktur gminnych. Proces ten miał szczególne znaczenie w prowincjach, w których Gutsbezirke obejmowały znaczne powierzchnie gruntów rolnych i leśnych. Zmiany przeprowadzone w 1929 r. stanowiły jeden z etapów tego procesu i prowadziły do przekształcenia dotychczasowego układu administracyjnego, w którym określone funkcje publiczne wykonywane były w ramach odrębnych obszarów dworskich.

3. Przełom legislacyjny: ustawa z 27 grudnia 1927 r. (GS. S. 211)

Jednym z istotnych etapów reformy pruskiego ustroju gminnego była ustawa z 27 grudnia 1927 r. o uregulowaniu różnych kwestii prawa ustrojowego gmin (Gesetz über die Regelung verschiedener Punkte des Gemeindeverfassungsrechts vom 27. Dezember 1927), ogłoszona w Preußische Gesetzsammlung z 1927 r. na s. 211 (GS. S. 211). Akt ten wprowadzał zmiany dotyczące organizacji i statusu jednostek samorządu gminnego, w tym regulacje odnoszące się do dalszego funkcjonowania obszarów dworskich (Gutsbezirke).

Szczególne znaczenie w tym zakresie miał § 11 ustawy. Przyjęte w nim rozwiązania zmierzały do zniesienia obszarów dworskich jako odrębnych jednostek administracyjnych i do ich włączenia w istniejącą strukturę gminną. Ustawa przewidywała okres przejściowy, w którym należało przeprowadzić odpowiednie czynności administracyjne i terytorialne. W zasadniczym modelu obszar dworski miał zostać połączony z sąsiednią gminą wiejską. Jednocześnie przepisy przewidywały możliwość utworzenia z dotychczasowego obszaru dworskiego samodzielnej gminy, jeżeli spełniał on wymagania określone w obowiązujących przepisach.

Rozwiązanie to miało istotne znaczenie dla dotychczasowej organizacji administracji lokalnej. Włączenie obszaru dworskiego do gminy oznaczało bowiem zmianę jego statusu prawnego oraz podporządkowanie go zasadom organizacji właściwym dla gminnego samorządu terytorialnego. Tym samym następowało odejście od odrębnego modelu administracji, w którym określone kompetencje publiczne były wykonywane w ramach Gutsbezirk przez jego naczelnika, związanego zazwyczaj z właścicielem dóbr.

Nie oznaczało to jednak automatycznego zniesienia wszystkich odrębności prawnych i administracyjnych związanych z majątkami ziemskimi. Ustawa regulowała przede wszystkim status obszarów dworskich jako jednostek administracji lokalnej. Nie można zatem utożsamiać jej postanowień ze zmianą stosunków własnościowych. Właściciele dóbr zachowywali swoje prawa majątkowe do gruntów, budynków i innych składników majątku, natomiast zmianie podlegał publicznoprawny status terytorium, na którym prawa te były wykonywane.

Znaczenie ustawy z 1927 r. ujawniło się szczególnie w odniesieniu do mieszkańców obszarów dworskich. Włączenie takich terenów do gminy oznaczało objęcie ich mieszkańców jednolitymi zasadami organizacji samorządowej i uczestnictwa w życiu gminnym. W tym sensie reforma ograniczała znaczenie dotychczasowego rozdzielenia ludności wiejskiej pomiędzy gminy posiadające organy samorządowe a obszary dworskie, w których taki model reprezentacji nie występował.

Przyjęcie ustawy nie zakończyło jednak procesu reorganizacji w 1927 r. Przepisy wymagały przeprowadzenia konkretnych postępowań administracyjnych dotyczących poszczególnych obszarów dworskich. Ich przebieg zależał od lokalnych warunków terytorialnych, własnościowych i administracyjnych. Właśnie na tym poziomie ujawniła się praktyczna strona reformy, polegająca na określeniu, do jakich jednostek gminnych zostaną przyłączone poszczególne obszary oraz w jaki sposób zostanie uregulowany ich przyszły status.

Dla obszaru Górnego Śląska szczególne znaczenie miały decyzje podejmowane w kolejnych latach na podstawie przepisów ustawy. Ich rezultatem była stopniowa reorganizacja dotychczasowego układu jednostek terytorialnych. W powiecie raciborskim proces ten objął również rozległe obszary leśne posiadające wcześniej status Forstgutsbezirke. Analiza aktów wydanych w 1929 r. pozwala zatem prześledzić, w jaki sposób ogólna norma ustawowa została zastosowana do konkretnych jednostek terytorialnych oraz jakie konsekwencje przyniosła dla ich dalszej przynależności administracyjnej.

4. § 11 ust. 4 jako podstawa szczególnych rozwiązań administracyjnych

Ustawa z 27 grudnia 1927 r. zakładała zasadniczą zmianę statusu prawnego obszarów dworskich i ich włączenie do istniejącej struktury gminnej. Jednocześnie ustawodawca uwzględnił możliwość występowania przypadków, w których zastosowanie ogólnej zasady likwidacji Gutsbezirke wymagało dodatkowych rozstrzygnięć administracyjnych. Szczególne znaczenie miał w tym zakresie § 11 ust. 4 ustawy, który stanowił podstawę do podejmowania przez właściwe organy decyzji dotyczących dalszego sposobu uregulowania statusu poszczególnych obszarów.

Znaczenie tego przepisu ujawniło się przede wszystkim w odniesieniu do jednostek, których położenie, rozmiar lub charakter gospodarczy utrudniały bezpośrednie włączenie do sąsiednich gmin. Dotyczyło to zwłaszcza rozległych kompleksów leśnych, których struktura przestrzenna i niewielkie zaludnienie odróżniały je od typowych, rolniczych obszarów dworskich. W takich przypadkach zastosowanie ogólnej zasady reformy wymagało uwzględnienia zarówno istniejących stosunków terytorialnych, jak i funkcjonowania administracji leśnej oraz zakresu zadań przypisanych poszczególnym jednostkom.

§ 11 ust. 4 należy zatem postrzegać nie jako odstępstwo od zasadniczego kierunku reformy, lecz jako mechanizm umożliwiający jej zastosowanie w sytuacjach, w których rozwiązanie przewidziane w przepisach ogólnych nie odpowiadało specyfice danego obszaru. Pozwalało to na przeprowadzenie zmian w sposób dostosowany do konkretnych uwarunkowań terytorialnych i administracyjnych. W konsekwencji proces likwidacji obszarów dworskich nie przebiegał we wszystkich częściach Prus według identycznego schematu i nie zakończył się w tym samym czasie.

Znaczenie § 11 ust. 4 jest szczególnie widoczne w przypadku Górnego Śląska. W tej części państwa pruskiego występowały rozległe kompleksy leśne, często związane z dużymi majątkami prywatnymi lub administracją państwową. Ich status wymagał odrębnego potraktowania ze względu na specyfikę gospodarczą i przestrzenną. Jednym z następstw zastosowania tego mechanizmu były rozstrzygnięcia podjęte w 1929 r., w tym uchwała Pruskiego Ministerstwa Stanu z 13 sierpnia 1929 r., odnosząca się do wybranych obszarów w powiecie raciborskim (Kreis Ratibor).

Tym samym pomiędzy przyjęciem ustawy z 27 grudnia 1927 r. a jej zastosowaniem wobec konkretnych jednostek terytorialnych istniał etap szczegółowych rozstrzygnięć administracyjnych. To właśnie na tym poziomie widoczna jest różnica między ogólną zasadą reformy a sposobem jej realizacji w odniesieniu do poszczególnych obszarów. Dla dalszych rozważań dotyczących powiatu raciborskiego istotne jest zatem nie tylko samo zniesienie Gutsbezirke, lecz także ustalenie, jakie rozwiązania zastosowano wobec szczególnej kategorii obszarów leśnych.

Zakres i mechanizm regulacji ustawy z 27 grudnia 1927 r.

Element regulacji	Charakterystyka
Zasada ogólna (§ 11)	Zniesienie obszarów dworskich jako odrębnych jednostek administracyjnych i ich włączenie do struktury gminnej, zgodnie z rozwiązaniami przewidzianymi w ustawie.
Rozwiązania szczególne (§ 11 ust. 4)	Możliwość zastosowania odrębnego trybu wobec obszarów, których sytuacja terytorialna lub administracyjna wymagała indywidualnego uregulowania.
Realizacja reformy	Stopniowe wydawanie rozstrzygnięć dotyczących konkretnych obszarów i dostosowywanie ich statusu do nowej organizacji terytorialnej.
Znaczenie dla Górnego Śląska	Szczególne znaczenie regulacji ujawniło się w odniesieniu do rozległych obszarów leśnych, w tym Forstgutsbezirke w powiecie raciborskim.

5. Gutsbezirke i Forstgutsbezirke – zróżnicowanie funkcjonalne

W przypadku reformy z końca lat dwudziestych istotne znaczenie miało rozróżnienie między obszarami dworskimi o charakterze rolniczym a obszarami leśnymi (Forstgutsbezirke). Nie były to wprawdzie odrębne kategorie ustrojowe w tym sensie, że oba typy obszarów należały do systemu Gutsbezirke, jednak ich charakter przestrzenny i gospodarczy powodował, że proces reorganizacji administracyjnej przebiegał w nich odmiennie.

Typowy rolniczy Gutsbezirk obejmował majątek ziemski wraz z zabudowaniami gospodarczymi i osadą zamieszkałą przez osoby związane z jego funkcjonowaniem. W jego obrębie mogły znajdować się budynki mieszkalne, zabudowania gospodarcze, drogi oraz inne urządzenia związane z prowadzeniem gospodarstwa. Włączenie takiego obszaru do sąsiedniej gminy oznaczało przede wszystkim zmianę jego statusu administracyjnego oraz objęcie mieszkańców jednolitą organizacją gminną.

Odmienny charakter miały Forstgutsbezirke. Ich podstawową funkcją była gospodarka leśna, a ich powierzchnia mogła znacznie przewyższać obszar typowych jednostek gminnych. Zaludnienie było na ogół niewielkie i koncentrowało się wokół leśniczówek, gajówek oraz innych obiektów związanych z administracją i eksploatacją lasu. Z punktu widzenia organizacji terytorialnej oznaczało to, że granice takiej jednostki często wynikały przede wszystkim z historycznego zasięgu kompleksu leśnego i sposobu jego zarządzania, a nie z układu osadniczego.

Również stosunki własnościowe występujące w obrębie Forstgutsbezirke były zróżnicowane. Mogły one obejmować zarówno lasy należące do prywatnych właścicieli wielkich majątków ziemskich, jak i kompleksy stanowiące własność państwową. Sam fakt istnienia Forstgutsbezirk nie przesądzał zatem o charakterze własnościowym danego obszaru. Istotne było jego wyodrębnienie jako jednostki o określonym statusie administracyjnym i sposób wykonywania związanych z tym funkcji publicznoprawnych.

Z punktu widzenia reformy z 1927 r. rozległe obszary leśne stwarzały szczególne problemy organizacyjne. Ich przyłączenie do niewielkich gmin wiejskich wymagało bowiem rozstrzygnięcia kwestii związanych nie tylko z przebiegiem granic, lecz także z wykonywaniem zadań administracyjnych, utrzymaniem infrastruktury oraz dalszym funkcjonowaniem administracji leśnej. Dlatego właśnie w odniesieniu do Forstgutsbezirke większe znaczenie zyskały rozwiązania szczególne przewidziane w ustawie.

Cecha	Gutsbezirk o charakterze rolniczym	Forstgutsbezirk
Dominująca funkcja	Gospodarka rolna i hodowlana	Gospodarka leśna
Struktura przestrzenna	Majątek, zabudowania gospodarcze i obszar rolny	Rozległy kompleks leśny z rozproszonymi obiektami
Zaludnienie	Zwykle większe, związane z funkcjonowaniem majątku	Zazwyczaj niewielkie, skoncentrowane wokół obiektów leśnych
Infrastruktura	Zabudowania mieszkalne i gospodarcze, drogi, niekiedy szkoły i inne urządzenia lokalne	Drogi leśne, leśniczówki, gajówki i obiekty gospodarki leśnej
Charakter własności	Najczęściej własność prywatna majątku ziemskiego, choć możliwe były inne formy własności	Zarówno własność prywatna, jak i państwowa
Problem administracyjny	Włączenie obszaru i jego mieszkańców do istniejącej gminy	Dostosowanie rozległego, słabo zaludnionego obszaru do struktury gminnej przy zachowaniu specyfiki gospodarki leśnej
Znaczenie § 11 ust. 4	Zasadniczo ograniczone	Szczególnie istotne w przypadku rozległych i nietypowych jednostek leśnych

6. Uwarunkowania terytorialne powiatu raciborskiego w latach dwudziestych XX wieku

Zastosowanie przepisów ustawy z 27 grudnia 1927 r. w powiecie raciborskim (Kreis Ratibor) następowało w warunkach odmiennych od tych, które występowały w wielu innych częściach państwa pruskiego. Szczególne znaczenie miały zmiany terytorialne, jakie dokonały się na Górnym Śląsku po I wojnie światowej, w następstwie powstań śląskich, plebiscytu z 20 marca 1921 r. oraz decyzji międzynarodowych dotyczących podziału regionu. Ustalona w 1922 r. granica państwowa między Niemcami a Polską zmieniła dotychczasowy układ terytorialny i administracyjny Górnego Śląska. Wschodnia część regionu znalazła się w granicach Rzeczypospolitej Polskiej, natomiast część zachodnia pozostała w państwie niemieckim i została włączona do utworzonej w 1919 r. prowincji Górny Śląsk (Provinz Oberschlesien), należącej do rejencji opolskiej (Regierungsbezirk Oppeln).

Zmiana przebiegu granicy państwowej miała znaczenie również dla funkcjonowania istniejących wcześniej struktur administracyjnych i gospodarczych. W regionie, w którym granice własnościowe, administracyjne i gospodarcze kształtowały się przez dziesięciolecia, nowy podział państwowy wymagał dostosowania szeregu dotychczasowych zależności do odmiennego porządku prawnego. Dotyczyło to między innymi stosunków własnościowych, ewidencji gruntów, administracji leśnej oraz organizacji jednostek niższego szczebla.

W powiecie raciborskim szczególnego znaczenia nabierała przy tym rozległość niektórych kompleksów majątkowych i leśnych. Obok stosunkowo niewielkich obszarów dworskich występowały jednostki obejmujące znaczne powierzchnie lasów, związane zarówno z własnością prywatną, jak i z administracją państwową. Ich granice oraz sposób zarządzania nie zawsze odpowiadały układowi osadniczemu właściwemu dla typowej gminy wiejskiej. Z tego względu wprowadzenie jednolitego modelu organizacji gminnej wymagało w części przypadków dodatkowych rozstrzygnięć dotyczących przebiegu granic i przyszłego statusu poszczególnych obszarów.

Problem ten był szczególnie widoczny w odniesieniu do kompleksów leśnych położonych w rejonie Rud (Rauden) i Kuźni Raciborskiej. Ich znaczna powierzchnia, niewielkie zaludnienie oraz odrębny sposób gospodarowania powodowały, że bezpośrednie włączenie ich do istniejących gmin wymagało uwzględnienia warunków odmiennych od występujących w przypadku typowych majątków rolnych. W konsekwencji realizacja reformy w powiecie raciborskim wymagała nie tylko zastosowania ogólnej zasady określonej w ustawie z 1927 r., lecz także rozstrzygnięcia szeregu szczegółowych kwestii dotyczących konkretnych jednostek terytorialnych.

W tym kontekście rok 1928 nie stanowił dla wszystkich obszarów dworskich ostatecznego zakończenia procesu reorganizacji. W kolejnych miesiącach prowadzono postępowania dotyczące jednostek, których status wymagał dodatkowego uregulowania. Materiał dotyczący powiatu raciborskiego pokazuje zatem, że reforma miała charakter etapowy: po przyjęciu ogólnej regulacji ustawowej następowało jej zastosowanie do poszczególnych obszarów, z uwzględnieniem ich lokalnej specyfiki.

7. Raport Landrata dr. Schmidta z 15 lutego 1929 r. jako materiał przygotowawczy

Istotnym etapem przygotowań do dalszej reorganizacji obszarów dworskich w powiecie raciborskim był materiał sporządzony przez ówczesnego landrata, dr. Schmidta. Dokument opatrzony tytułem Die Auflösung der Gutsbezirke został sporządzony w Raciborzu 15 lutego 1929 r. Jego powstanie należy wiązać z koniecznością ustalenia aktualnego stanu obszarów dworskich w powiecie oraz określenia jednostek, których sytuacja wymagała dalszych rozstrzygnięć administracyjnych.

Raport landrata miał charakter inwentaryzacyjno-analityczny. Jego znaczenie polegało przede wszystkim na zgromadzeniu informacji potrzebnych do oceny możliwości dalszego wykonywania przepisów ustawy z 27 grudnia 1927 r. w odniesieniu do poszczególnych Gutsbezirke. Wymagało to uwzględnienia ich położenia, powierzchni, charakteru gospodarczego oraz relacji z sąsiednimi gminami. Szczególnej uwagi wymagały przy tym obszary o dużej powierzchni i niewielkim zaludnieniu, zwłaszcza kompleksy leśne.

Z punktu widzenia dalszego przebiegu reformy istotne było rozróżnienie między jednostkami, których włączenie do istniejących gmin mogło zostać przeprowadzone bez większych komplikacji, a tymi, których struktura terytorialna lub gospodarcza przemawiała za zastosowaniem rozwiązań szczególnych. W przypadku drugiej grupy konieczne było ustalenie, czy i w jakim zakresie można zastosować mechanizmy przewidziane w § 11 ust. 4 ustawy.

Dokument z 15 lutego 1929 r. należy zatem traktować jako jeden z materiałów poprzedzających rozstrzygnięcia dotyczące dalszego statusu obszarów dworskich w powiecie raciborskim. Jego znaczenie nie polegało na samodzielnym wprowadzeniu zmian ustrojowych, lecz na dostarczeniu administracji wyższego szczebla informacji dotyczących stanu istniejącego na obszarze powiatu. Na podstawie takich materiałów możliwe było następnie podjęcie decyzji odnoszących się do poszczególnych jednostek.

Szczególne znaczenie miała w tym zakresie problematyka rozległych obszarów leśnych. Ich położenie i sposób zagospodarowania powodowały, że zastosowanie wobec nich standardowego modelu likwidacji Gutsbezirk wymagało dodatkowej oceny. Właśnie ten aspekt dokumentacji raciborskiej pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego proces reorganizacji nie zakończył się wraz z pierwszym etapem reformy, lecz był kontynuowany w 1929 r. poprzez indywidualne rozstrzygnięcia dotyczące wybranych jednostek.

Raport dr. Schmidta stanowi tym samym ważne ogniwo pomiędzy ogólną regulacją ustawową z 1927 r. a konkretnymi decyzjami administracyjnymi podejmowanymi w odniesieniu do powiatu raciborskiego. Jego analiza pozwala przejść od poziomu normy prawnej do poziomu praktycznego zastosowania reformy i ustalenia, w jaki sposób administracja powiatowa identyfikowała obszary wymagające odmiennego postępowania.

8. Uchwała Pruskiego Ministerstwa Stanu z dnia 13 sierpnia 1929 r.

Kolejnym etapem postępowania w sprawie likwidacji i reorganizacji obszarów dworskich była uchwała Pruskiego Ministerstwa Stanu (Preußisches Staatsministerium) z 13 sierpnia 1929 r. Jej przyjęcie poprzedziły działania przygotowawcze prowadzone na szczeblu powiatowym, w tym sporządzenie przez landrata raciborskiego dr. Schmidta raportu z 15 lutego 1929 r. dotyczącego stanu i dalszych możliwości przekształcenia istniejących Gutsbezirke. Sam akt ministerialny stanowił kolejny etap realizacji przepisów ustawy z 27 grudnia 1927 r., w szczególności rozwiązań przewidzianych dla przypadków wymagających odmiennego potraktowania niż przyjęty model powszechnej likwidacji obszarów dworskich.

Znaczenie uchwały z 13 sierpnia 1929 r. polegało przede wszystkim na przełożeniu ogólnych założeń reformy na konkretne rozstrzygnięcia terytorialne. W przypadku jednostek, których likwidację można było przeprowadzić w drodze włączenia do istniejących gmin wiejskich, następowało odpowiednie ustalenie nowych granic. Odmiennie traktowano natomiast rozległe obszary leśne, których charakter przestrzenny, sposób użytkowania oraz niewielka liczba mieszkańców uzasadniały pozostawienie części z nich poza strukturą zwykłych gmin wiejskich. Reforma nie miała zatem jednolitego skutku terytorialnego: jej następstwem mogła być zarówno likwidacja Gutsbezirk i jego przyłączenie do gminy, jak i reorganizacja większego kompleksu leśnego poprzez wydzielenie z niego określonych części.

Za istotną datę dla realizacji tych rozstrzygnięć przyjmowano 30 września 1929 r. Nie należy jednak traktować jej jako momentu, w którym jednym aktem wygasły wszystkie formy odrębności terytorialnej obszarów dworskich na całym obszarze rejencji opolskiej. Publikowane następnie rozstrzygnięcia wykonawcze pokazują bowiem, że proces reorganizacji był prowadzony również w kolejnych latach i obejmował indywidualne decyzje dotyczące granic, przynależności poszczególnych części oraz statusu zachowanych obszarów leśnych.

Szczególnego znaczenia nabiera zatem analiza obwieszczeń publikowanych w Amtsblatt der Regierung zu Oppeln. Pozwalają one odtworzyć nie tylko sam fakt likwidacji określonych jednostek, lecz także sposób jej przeprowadzenia: wskazanie części przyłączanych do konkretnych gmin, określenie pozostałego obszaru oraz, w przypadku kompleksów leśnych, jego dalsze funkcjonowanie jako odrębnego Forstgutsbezirk. Taki sposób publikowania decyzji umożliwia przejście od ogólnej historii reformy administracyjnej do rekonstrukcji zmian zachodzących w poszczególnych miejscowościach i kompleksach leśnych.

9. Rozstrzygnięcia wobec Gutsbezirke ze skutkiem od 30 września 1929 r.

W odniesieniu do tych Gutsbezirke, których dalsze funkcjonowanie nie zostało utrzymane na podstawie szczególnych rozwiązań, zasadniczym następstwem reformy było ich zniesienie i włączenie terytorium do sąsiednich jednostek gminnych. W praktyce oznaczało to zmianę statusu administracyjnego danego obszaru oraz dostosowanie jego granic do nowej organizacji gminnej. Obszar, który wcześniej stanowił odrębny Gutsbezirk, przestawał być samodzielną jednostką administracji terytorialnej i stawał się częścią właściwej Landgemeinde.

Zmiana ta nie może być jednak utożsamiana z przejęciem prywatnej własności ziemskiej przez gminę. Likwidacja Gutsbezirk dotyczyła przede wszystkim jego statusu publicznoprawnego i organizacji administracyjnej. Właściciel majątku zachowywał swoje prawa własności do gruntów i innych składników majątkowych, o ile nie wynikało inaczej z odrębnych postępowań prawnych. Z tego względu w analizie następstw reformy należy wyraźnie rozdzielić dwie kwestie: zmianę przynależności administracyjnej terytorium oraz stosunki własnościowe istniejące na tym terytorium.

Włączenie obszaru dworskiego do gminy oznaczało natomiast przejęcie przez właściwe organy gminne tych zadań publicznych, które wcześniej wykonywane były w ramach odrębnego statusu Gutsbezirk. Dotyczyło to również konieczności odpowiedniego uregulowania kwestii majątkowych i finansowych związanych ze zmianą organizacji administracyjnej. W literaturze i materiałach z epoki określano te następstwa mianem Auseinandersetzung. Były one konsekwencją nie tyle samego powiększenia obszaru gminy, ile przejęcia przez nią zadań i zobowiązań związanych z dotychczasowym funkcjonowaniem zniesionej jednostki.

Istotnym skutkiem reformy była również utrata przez dotychczasowego Gutsvorsteher pozycji organu właściwego dla obszaru dworskiego. Kompetencje publicznoprawne związane z funkcjonowaniem tego obszaru zostały podporządkowane strukturze administracyjnej właściwej dla jednostki, do której został on włączony. Nie oznaczało to jednak prostego przekazania wszystkich dawnych kompetencji jednemu urzędnikowi. Ich dalsze wykonywanie zależało od rodzaju zadania i właściwości odpowiednich organów gminnych, powiatowych oraz państwowych.

W ten sposób reforma z 1927–1929 r. prowadziła do ujednolicenia organizacji administracyjnej terenów wiejskich. Jej istotą było zniesienie odrębnego statusu części Gutsbezirke i włączenie ich do systemu gminnego, przy jednoczesnym zachowaniu odrębności stosunków własnościowych. W przypadku powiatu raciborskiego proces ten wymagał jednak dodatkowych rozstrzygnięć ze względu na znaczną powierzchnię kompleksów leśnych i ich specyficzny charakter administracyjny.

10. Szczególny reżim prawny Forstgutsbezirke

Odmienny problem stanowiły Forstgutsbezirke. Ich specyfika wynikała przede wszystkim z charakteru przestrzennego i funkcjonalnego. W przeciwieństwie do typowych obszarów dworskich, których centrum stanowiły zabudowania majątkowe wraz z otaczającymi je gruntami rolnymi i osadą, Forstgutsbezirke obejmowały rozległe kompleksy leśne, często przy niewielkiej liczbie mieszkańców. Na ich terenie znajdowały się przede wszystkim leśniczówki, osady pracowników leśnych, drogi oraz urządzenia związane z gospodarką leśną.

Z tego względu ich likwidacja nie zawsze polegała na prostym włączeniu całego obszaru do jednej z sąsiednich gmin. Materiały wykonawcze pokazują rozwiązanie bardziej złożone: z większego kompleksu wydzielano określone części, zwłaszcza tereny zabudowane lub związane z istniejącymi osadami, a następnie przyłączano je do właściwych gmin. Pozostała część kompleksu mogła natomiast zostać połączona z innymi terenami leśnymi i nadal funkcjonować jako odrębny Forstgutsbezirk. Taki mechanizm został zastosowany m.in. przy organizowaniu Forstgutsbezirk Oppeln-Ost, gdzie z poszczególnych dawnych obszarów leśnych wydzielano leśniczówki, grunty służbowe i osady pracowników leśnych, przydzielając je odpowiednim gminom, podczas gdy pozostałe części łączono w większą jednostkę leśną.

Rozwiązanie to miało istotne znaczenie z punktu widzenia ciągłości administracyjnej. Przydzielenie zamieszkanych części kompleksu leśnego do sąsiedniej gminy umożliwiało objęcie ich jednolitą organizacją gminną, podczas gdy pozostawienie rozległego, niezamieszkanego kompleksu leśnego w odrębnej jednostce pozwalało zachować jego funkcjonalną integralność. W praktyce oznaczało to więc nie tyle prostą likwidację wszystkich Forstgutsbezirke, ile ich selektywną reorganizację.

Należy przy tym zachować rozróżnienie między statusem administracyjnym obszaru a jego własnością. Sam fakt istnienia Forstgutsbezirk nie przesądzał o tym, czy znajdujące się w jego granicach lasy były własnością państwową, czy prywatną. Podobnie utrzymanie leśnego obszaru w charakterze odrębnej jednostki administracyjnej nie oznaczało automatycznie jego przejścia na własność państwa. Reforma dotyczyła przede wszystkim sposobu organizacji administracji terytorialnej i wykonywania określonych funkcji publicznych.

Dobrym przykładem późniejszej praktyki stosowania tego mechanizmu jest rozstrzygnięcie z 17 października 1935 r., na mocy którego parcelę o powierzchni 4 a 94 qm, należącą dotychczas do Forstgutsbezirk Oppeln-Nord, przyłączono do gminy Kupp z mocą od 1 listopada tego roku. Wraz z przyłączeniem na tym obszarze zaczęło obowiązywać miejscowe prawo oraz statut gminy przyjmującej. Przykład ten nie odnosi się więc bezpośrednio do reformy z 1929 r., ale dobrze ilustruje utrzymujący się również później mechanizm stopniowego porządkowania granic jednostek leśnych i gminnych.

W odniesieniu do powiatu raciborskiego szczególne znaczenie miały rozległe kompleksy leśne związane z Rudami i innymi dużymi obszarami leśnymi. Ich sytuacja wymagała rozwiązań odmiennych od stosowanych wobec niewielkich, zamieszkanych obszarów dworskich. Dlatego też analiza uchwały z 13 sierpnia 1929 r. oraz późniejszych obwieszczeń wykonawczych powinna koncentrować się nie tylko na pytaniu, które jednostki zostały zniesione, lecz również na tym, które części kompleksów przyłączono do gmin, które pozostawiono w strukturze leśnej oraz jak w poszczególnych przypadkach wyznaczano nowe granice administracyjne.

11. Skutki administracyjne pierwszego rzędu

Reorganizacja obszarów dworskich pociągała za sobą następstwa wykraczające poza samą zmianę granic jednostek terytorialnych. Jednym z obszarów wymagających dostosowania była organizacja urzędów stanu cywilnego (Standesämter), których właściwość terytorialna była określana w drodze odrębnych przepisów administracyjnych. Państwowa rejestracja urodzeń, małżeństw i zgonów funkcjonowała w Prusach od 1874 r., a na jej podstawie tworzono okręgi stanu cywilnego (Standesamtsbezirke), nie zawsze odpowiadające granicom jednostek administracji gminnej.

Z tego względu likwidacja lub zmiana granic Gutsbezirke mogła wymagać równoczesnego dostosowania właściwości miejscowej urzędów stanu cywilnego. Nie była to jednak konsekwencja automatyczna. Granice Standesamtsbezirke stanowiły odrębny element organizacji administracyjnej i mogły być zmieniane niezależnie od przekształceń jednostek gminnych. W każdym przypadku konieczne jest zatem ustalenie, czy decyzja dotycząca konkretnego Gutsbezirk obejmowała również zmianę właściwości urzędu stanu cywilnego.

W praktyce stosowano kilka podstawowych rozwiązań. W przypadku przyłączenia całego obszaru dworskiego do istniejącej gminy możliwe było podporządkowanie jego mieszkańców właściwemu dla tej gminy urzędowi stanu cywilnego. Jeżeli natomiast większy obszar leśny dzielono pomiędzy kilka jednostek terytorialnych, zmiana mogła objąć tylko wydzielone i zamieszkane części. W takich przypadkach konieczne było określenie, do którego Standesamtsbezirk należały poszczególne osady i budynki po dokonaniu zmiany granic.

Z punktu widzenia historii administracji istotne jest więc nie samo stwierdzenie, że reforma Gutsbezirke wpłynęła na organizację rejestracji stanu cywilnego, lecz odtworzenie zależności pomiędzy poszczególnymi aktami. Dopiero zestawienie decyzji o zmianie granic Gutsbezirk z odpowiednimi obwieszczeniami dotyczącymi Standesamtsbezirke pozwala ustalić, czy i w jakim zakresie zmieniła się właściwość urzędów prowadzących rejestry mieszkańców poszczególnych miejscowości.

W konsekwencji data 30 września 1929 r. powinna być traktowana przede wszystkim jako cezura dla określonych zmian administracyjno-terytorialnych, a nie jako uniwersalny moment automatycznej zmiany wszystkich urządzeń ewidencyjnych. Dla poszczególnych miejscowości konieczne jest ustalenie rzeczywistej daty wejścia w życie odpowiedniego rozstrzygnięcia oraz zakresu jego zastosowania.

12. Następstwa w zakresie katastru i ksiąg wieczystych

Zmiana granic jednostek administracyjnych wymagała również odpowiedniego dostosowania dokumentacji geodezyjnej i księgowej. Szczególne znaczenie miały w tym zakresie kataster nieruchomości oraz księgi wieczyste (Grundbücher). Oba systemy posiadały własne zasady organizacyjne i nie były prostym odzwierciedleniem podziału administracyjnego, dlatego zmiana granic Gutsbezirke nie oznaczała automatycznej zmiany stanu prawnego każdej nieruchomości znajdującej się na ich obszarze.

W przypadku przyłączenia części obszaru dworskiego do gminy konieczne było jednak zapewnienie zgodności pomiędzy nowym podziałem terytorialnym a dokumentacją katastralną. Mogło to oznaczać aktualizację oznaczeń administracyjnych, wykazów nieruchomości oraz map. Jeżeli zmianie podlegały granice jednostki katastralnej lub inne elementy ewidencji gruntów, odpowiednie czynności musiały zostać przeprowadzone przez właściwe organy geodezyjne.

Podobnie należy oceniać sytuację w odniesieniu do ksiąg wieczystych. Samo przyłączenie terytorium Gutsbezirk do gminy nie powodowało utraty praw własności przez dotychczasowych właścicieli ani automatycznego przejścia nieruchomości na rzecz gminy. Zmianie ulegała przede wszystkim przynależność administracyjna terytorium. Ewentualne zmiany wpisów w księgach wieczystych wynikały natomiast z konieczności dostosowania ich treści do nowych stosunków prawnych i administracyjnych.

Rozróżnienie to ma zasadnicze znaczenie dla analizy reformy w powiecie raciborskim. Likwidacja Gutsbezirk była operacją z zakresu prawa administracyjnego i komunalnego; nie stanowiła natomiast sama w sobie aktu wywłaszczenia ani komunalizacji prywatnego majątku. Zmiana granicy jednostki administracyjnej oraz zmiana właściciela nieruchomości były odrębnymi zdarzeniami prawnymi.

Również kwestie podatkowe należy rozpatrywać w tym samym kontekście. Włączenie terytorium do gminy oznaczało objęcie go organizacją gminną i związanymi z nią obowiązkami publicznoprawnymi. Nie można jednak na tej podstawie twierdzić, że przed reformą dochody z majątków dworskich „omijały samorząd”, a po jej przeprowadzeniu zostały w całości włączone do budżetów gmin. System podatkowy Republiki Weimarskiej był bardziej złożony, a poszczególne rodzaje podatków i opłat podlegały różnym zasadom podziału pomiędzy państwo, prowincję, powiat i gminę.

Z punktu widzenia historii lokalnej istotniejsze jest więc ustalenie, jakie konkretne obowiązki finansowe przejęła dana gmina po przyłączeniu określonego Gutsbezirk oraz czy wraz z rozszerzeniem jej terytorium zmieniła się podstawa wymiaru lokalnych świadczeń i wydatków. W przypadku dużych kompleksów leśnych problem ten przedstawiał się odmiennie niż w przypadku zamieszkanych majątków rolnych.

13. Znaczenie społeczne reformy dla ludności wiejskiej

Reorganizacja Gutsbezirke miała również znaczenie społeczne, jednak jej interpretacja wymaga zachowania ostrożności. Jednostki te posiadały odrębny status administracyjny, a ich mieszkańcy nie uczestniczyli w życiu komunalnym na takich samych zasadach jak mieszkańcy gmin wiejskich. Likwidacja tego statusu oznaczała zatem rozszerzenie jednolitej organizacji gminnej na obszary, które wcześniej funkcjonowały poza jej strukturą.

Zniesienie Gutsbezirk oznaczało także utratę przez Gutsvorsteher jego pozycji jako organu właściwego dla tej jednostki. Było to istotne z punktu widzenia organizacji administracji lokalnej, ponieważ wykonywanie określonych funkcji publicznych zostało podporządkowane zasadom obowiązującym w gminach i innych właściwych jednostkach administracyjnych. Nie oznaczało to jednak, że wszystkie dotychczasowe funkcje właściciela majątku przechodziły na jeden organ gminny.

Należy również oddzielić publicznoprawne kompetencje Gutsvorsteher od prywatnych stosunków pomiędzy właścicielem majątku a zatrudnioną przez niego ludnością. Likwidacja Gutsbezirk nie usuwała zależności ekonomicznych wynikających z zatrudnienia, dzierżawy ziemi czy innych stosunków majątkowych. Nie można zatem utożsamiać reformy administracyjnej z całkowitym zerwaniem dotychczasowych zależności społecznych na wsi.

Jej znaczenie polegało przede wszystkim na zmianie pozycji mieszkańców w strukturze administracyjnej. Ludność zamieszkująca teren przyłączony do gminy podlegała odtąd tym samym organom gminnym i zasadom organizacji komunalnej co pozostali mieszkańcy danej jednostki. W tym sensie reforma ograniczała odrębność administracyjną obszarów dworskich i włączała ich mieszkańców do jednolitego systemu gminnego.

Zmiana ta wpisywała się w szerszy proces przebudowy pruskiego prawa komunalnego po I wojnie światowej. Nie była jednak jednorazowym aktem „emancypacji ludności wiejskiej”, lecz elementem stopniowego ujednolicania organizacji administracji lokalnej. Jej społeczne znaczenie wynikało przede wszystkim z likwidacji szczególnego statusu terytorialnego Gutsbezirke, a nie z automatycznego zniesienia wszystkich relacji społecznych i ekonomicznych ukształtowanych przed 1929 r.

W przypadku Górnego Śląska proces ten miał dodatkowy wymiar wynikający z przemian terytorialnych po 1918 r. i powstaniu granicy polsko-niemieckiej. Reforma administracyjna dokonywała się w warunkach, w których dawne struktury terytorialne podlegały jednocześnie dostosowaniu do nowych granic państwowych, organizacji prowincjonalnej i zmienionych stosunków gospodarczych.

14. Synteza ustrojowo-prawna reformy z lat 1927–1929

Analiza przepisów ustawy z 27 grudnia 1927 r., a następnie działań administracyjnych podejmowanych na ich podstawie w latach 1928–1929, pokazuje, że reforma Gutsbezirke była procesem wieloetapowym. Jej istotą było ograniczenie odrębności administracyjnej obszarów dworskich i włączenie ich, w odpowiednio określony sposób, do systemu gminnego. Nie była natomiast reformą stosunków własnościowych jako takich.

Szczególnego znaczenia nabiera w tym kontekście rozróżnienie pomiędzy zwykłymi Gutsbezirke a Forstgutsbezirke. W przypadku pierwszych możliwe było stosunkowo bezpośrednie przyłączenie terytorium do sąsiedniej gminy. W przypadku rozległych obszarów leśnych zastosowanie znajdowały rozwiązania uwzględniające ich specyfikę przestrzenną i gospodarczą. Mogły one obejmować wydzielenie określonych części, przyłączenie terenów zamieszkanych do sąsiednich gmin oraz zachowanie pozostałych kompleksów w odrębnej organizacji leśnej.

Taki sposób postępowania pokazuje, że reforma nie była realizowana według jednego schematu. Przepisy ustawowe tworzyły podstawę prawną, natomiast ich zastosowanie wymagało indywidualnych rozstrzygnięć odnoszących się do poszczególnych jednostek. W przypadku powiatu raciborskiego szczególne znaczenie miały przy tym rozmiary kompleksów leśnych, ich niewielkie zaludnienie oraz istniejące wcześniej granice administracyjne i gospodarcze.

Równie ważne jest zachowanie rozdziału pomiędzy kilkoma płaszczyznami reformy. Zmiana granic Gutsbezirk była zmianą administracyjno-terytorialną; zmiana właściwości urzędu stanu cywilnego dotyczyła organizacji ewidencji państwowej; aktualizacja katastru i ksiąg wieczystych stanowiła następstwo konieczności dostosowania dokumentacji do nowych stosunków terytorialnych; natomiast stosunki własnościowe pozostawały odrębną kategorią prawną.

W tym ujęciu rok 1929 nie stanowi prostego końca „ustroju feudalnego”, lecz jeden z ważnych etapów modernizacji organizacji administracyjnej Prus. Zniesienie części Gutsbezirke ograniczyło szczególny status administracyjny obszarów dworskich i przyczyniło się do większego ujednolicenia organizacji gminnej. Jednocześnie pozostawienie odrębnych form organizacji niektórych kompleksów leśnych pokazuje, że proces ten był dostosowywany do zróżnicowanych warunków terytorialnych.

PODSUMOWANIE

Dla dziejów powiatu raciborskiego szczególne znaczenie ma zatem nie sama data 30 września 1929 r., lecz rekonstrukcja konkretnych decyzji administracyjnych wydawanych dla poszczególnych Gutsbezirke i Forstgutsbezirke. Dopiero ich zestawienie pozwala ustalić, które jednostki zostały zniesione, które części przyłączono do gmin, jakie obszary zachowały odrębny status oraz jak zmiany te wpłynęły na późniejszą organizację przestrzenną powiatu. Właśnie na tym poziomie ogólna reforma pruskiego prawa komunalnego staje się uchwytnym elementem historii lokalnej.

Zniesienie leśnych obszarów dworskich w powiecie Ratibor (Racibórz).

Pruskie Ministerstwo Stanu uchwaliło na mocy § 11 ust. 4 ustawy o uregulowaniu rozmaitych punktów prawa konstytucyjnego gmin z dnia 27. 12. 1927 r. (Zbiór Ustaw s. 211) w dniu 13 sierpnia 1929 r. co do leśnych obszarów dworskich w powiecie Ratibor z ważnością od 30. 9. 1929 r. następująco:

1. Z obszaru dworskiego Ratiborhammer przydziela się wszystkie zamieszkałe części do gminy Ratiborhammer. Resztę — główną część — z wyjątkiem kilku jeszcze niezamieszkałych gruntów połącza się z obszarem dworskim Jankowitz-Rauden, Nensa, Ruda, Schymotschütz, Solarnia, Wellendorf w jeden obszar dworski Ratiborhammer.

2. Obszar dworski Jankowitz-Rauden znosi się.

Części: a) wszystkie zamieszkałe części z wyjątkiem leśniczówki Wildek przydziela się do gminy Jankowitz-Rauden (Jankowice Rudzkie),

b) leśniczówkę Wildek przydziela się do gminy Klein Rauden (Ruda Kozielska).

Resztę — główną część — połącza się z wyjątkiem kilku jeszcze niezamieszkałych gruntów z obszarem dworskim Hammer, Nensa, Ruda, Schymotschütz, Solarnia, Wellendorf w jeden obszar dworski Ratiborhammer.

opracowanie: D.Poborski

polecane:

Obszar dworski Jankowice – objaśnienie pojęcia