W pruskich dokumentach aktowych i księgach gruntowych, z jakimi badacz spotyka się przy analizie dziejów śląskich wsi (takich jak Jankowice), instytucja ta odgrywała kluczową rolę w funkcjonowaniu lokalnej społeczności i przekazywaniu gospodarstw.

Terminologia w pruskich aktach

• Altentheil (w nowszej pisowni Altenteil) – dosłownie „część dla starych”. Oznaczało część majątku, budynków lub plonów zarezerwowaną dla ustępującego gospodarza. Osobę taką nazywano Altenteiler (wycugnik).
• Ausgedinge – pojęcie tożsame, bardzo często stosowane na Śląsku (stąd gwarowy wycug lub wymowa).
• Leibgedinge – rzadsze, ale również spotykane określenie na dożywocie.

Pozostałe – patrz poniżej

Jak funkcjonowała umowa dożywocia (Altentheil)?

Przekazanie gospodarstwa chłopskiego (np. kmiecego, zagrodniczego) następcy – zazwyczaj najstarszemu synowi, rzadziej zięciowi – rzadko było bezwarunkowe. W Prusach, szczególnie po uwłaszczeniu chłopów i kodyfikacji prawa (m.in. w Allgemeines Landrecht z 1794 r.), ustępujący gospodarz zabezpieczał swoją starość precyzyjną umową notarialną.

W zamian za zrzeczenie się własności (Ubergabevertrag), nabywca zobowiązywał się do świadczeń, które obejmowały najczęściej:

1. Dach nad głową: Prawo do zamieszkiwania w konkretnej izbie głównego domu lub w osobnej, mniejszej chałupie na terenie obejścia (tzw. Altenteilerhaus / domek wycugnika). Często z prawem swobodnego dostępu do pieca, studni i podwórza.
2. Świadczenia w naturze (Deputat): Dokładnie wyliczone w umowie roczne racje żywnościowe (np. określona w szeflach ilość żyta, pszenicy, grochu, litry mleka dziennie, mięso z uboju) oraz opał (węgiel, drewno).
3. Użytek z gruntu: Prawo do uprawiania małego zagonu ziemi na własne potrzeby, trzymania kury czy krowy w oborze następcy.
4. Świadczenia opiekuńcze: Obowiązek dowozu do kościoła lub lekarza, a po śmierci – wyprawienia godnego pogrzebu.

A jak to wyglądało w aktach z Komory Książęcej odnośnie Jankowic ?

W aktach historycznych i księgach wieczystych Jankowic oraz sąsiednich wsi pojęcia wycugu (niem. Auszug, Altentheil, Ausgedinge, Leibzucht) oraz wycugnika/dożywotnika (Auszügler) pojawiają się niezwykle często. Stanowią one fascynujący obraz dawnego systemu zabezpieczenia emerytalnego i socjalnego na Śląsku.

Wycug (dożywocie) polegał na tym, że starszy gospodarz (często wdowa lub małżeństwo), z racji ubywających sił fizycznych, przekazywał gospodarstwo swojemu następcy (zazwyczaj synowi, córce lub zięciowi). W zamian następca zobowiązywał się do dożywotniego utrzymania, opieki, zapewnienia dachu nad głową oraz dostarczania określonych dóbr w naturze.

W jankowickich aktach sądowych pojawia się także unikalne, rdzennie śląskie określenie tego procederu: wytamek.

• Auszugshaus / Auszugshausstelle (Dom wycugowy): Zamożniejsze gospodarstwa posiadały na swojej parceli oddzielny, mały budynek przeznaczony specjalnie dla emerytowanych rodziców, co zapewniało im spokój i intymność. W uboższych gospodarstwach wydzielano dla nich izbę (często z osobnym wejściem).
• Onera perpetua (Ciężary wieczyste): Zobowiązania wycugowe były formalnie wpisywane do ksiąg wieczystych (hipotecznych) i obciążały nieruchomość, a nie samą osobę. Gdyby następca zbankrutował lub sprzedał ziemię, wycugnik nie tracił swoich praw.

2. Konkretne przypadki wycugu w Jankowicach i Szymocicach

• Johann Kuźnik (gospodarstwo nr 1 w Jankowicach): Wykaz dożywocia dla Johanna Kuźnika (brata Filipa, karczmarza z Ciechowic) z 1848 roku wykazuje niezwykle precyzyjne, codzienne detale opieki emerytalnej. Na jego rzecz na posesji sołtysiej nr 1 zapisano:
  • użytkowanie 1 morgi pola (określanej w polskim tłumaczeniu aktu jako jutra),
  • jedną w pełni obsadzoną grządkę kapusty oraz grządkę lnu o szerokości 6 prętów,
  • wolne miejsce w stajni dla 2 krów i darmowe drewno opałowe,
  • użytkowanie „szantla” (części karczmy/szynku) we wsi, co oznaczało darmowy wstęp do gospody (płacił za to symboliczne 3 talary rocznie).
• Philipp i Joanna Kuźnik (gospodarstwo nr 1): Po przekazaniu gospodarstwa zięciowi (Johannowi Klär), Filip Kuźnik zabezpieczył dla siebie identyczny wycug. Jednak w 1854 roku doszło do porozumienia – Filip zrzekł się świadczeń w naturze i prawa do mieszkania w zamian za jednorazową odprawę gotówkową w wysokości 33 talarów, co pozwoliło „wyczyścić” hipotekę.
• Lorenz i Marianna Kusnick (gospodarstwo nr 1 – rok 1808): Lorenz Kusnick przekazał swoje gospodarstwo synowi Franzowi za kwotę 330 talarów. Oprócz spłaty rodzeństwa, syn musiał zagwarantować rodzicom dożywotni wycug obejmujący:
  • corocznie 8 korców żyta, 4 korce jęczmienia, 8 funtów masła,
  • prawo do dożywotniego mieszkania oraz wypasu bydła.
• Marianna Kufka (wdowa po wolnym chłopie): Jej wycug (Auszug) obejmował bezpłatne mieszkanie, 9 mórg pola, rocznie 2 korce żyta, 1 korzec jęczmienia oraz dostarczanie nawozu na jej pole przez następcę.
• Julius i Thomas Schendzielorz (Janowice – rok 1825): Ojciec Julius przekazał synowi Thomasowi chałupę za 100 talarów oraz wycug oznaczający dożywotnie schronienie (lebenslängliche Herberge) oraz prawo do 25% (czwartej części) wszystkich zbiorów z tego pola.

3. Status prawny wycugników wobec dworu i pańszczyzny

W dawnych rejestrach dóbr (np. Katastrze Karolińskim z 1724 r. czy opracowaniach Potthasta) wycugnicy są traktowani jako osobna kategoria społeczna.

• Zwolnienie z pańszczyzny: Z racji swojego podeszłego wieku i ubywających sił, wycugnicy byli całkowicie zwolnieni z odrabiania pańszczyzny pieszej czy sprzężajnej na rzecz dworu (folwarku).
• Obowiązek lżejszych prac (pomoc w żniwach): Jeśli wycugnik nie ukończył jeszcze 60. roku życia, w okresie żniw musiał stawiać się do pracy z grabiami przez 2 dni w tygodniu w zamian za zwyczajowe wyżywienie, 2 bochenki i 1 kawałek chleba.
• Czynsz leśny (Waldzins): Podobnie jak chałupnicy, wycugnicy płacili roczny czynsz leśny na rzecz opactwa (później księcia) w wysokości 7 ½ srebrnego grosza (sgr) w zamian za prawo do darmowego zbierania chrustu i wypasu bydła w „lesie wysokim”.
• Służba posłańca: W razie potrzeby starsi wycugnicy byli wykorzystywani przez administrację wiejską do pełnienia służby posłańczej (noszenia wiadomości do sąsiednich wsi) w zamian za kawałek chleba.

opracowanie na podstawie A.Pothasta i akt Komory Książęcej: D.Poborski

polecane:

Laudemium – objaśnienienie pojęcia na przykładzie Jankowic