Laudemium (w źródłach zapisywane również jako laudemis, laudemii, laudemio lub pod polską nazwą chmielne/wpisowe) to jedna z najważniejszych i najbardziej uciążliwych opłat o charakterze feudalnym, jaka przez wieki ciążyła na mieszkańcach Jankowic oraz innych wsi należących do dóbr rudzkich i raciborskich.

Poniżej szczegółowy obraz tej instytucji na podstawie zachowanych dokumentów:

Istota i charakter prawny opłaty

Laudemium było podatkiem uiszczanym na rzecz właściciela zwierzchniego (początkowo opactwa cystersów w Rudach, a po sekularyzacji w 1810 roku – pruskiego Skarbu Państwa i kolejnych Książąt Raciborskich). Opłatę tę musiał wnieść nowy nabywca nieruchomości (gospodarstwa, karczmy, młyna) przy każdej zmianie właściciela, niezależnie od tego, czy do transakcji dochodziło na drodze sprzedaży, zamiany, darowizny, czy też dziedziczenia (nawet w obrębie najbliższej rodziny, np. przy przekazaniu ziemi dzieciom). Uiszczenie laudemium i otrzymanie oficjalnego pokwitowania od urzędu rentowego (lub sądu patrymonialnego) było warunkiem koniecznym do zatwierdzenia transakcji i wpisania nowego właściciela do ksiąg wieczystych (hipotecznych).

Standardowa wysokość opłaty (10%)

W zdecydowanej większości przypadków w dobrach rudzkich laudemium miało charakter procentowy i wynosiło aż 10% wartości transakcji (ceny zakupu lub wartości szacunkowej gospodarstwa). Taka stawka obowiązywała m.in.:

• Większość dziedzicznych gospodarstw chłopskich, młynarzy i karczmarzy w kluczowych wsiach klasztornych (takich jak Rudy Wielkie, Stodoły, Stanica, Zwonowice, Bojków, Żernica).
• Również w samych Jankowicach przy transakcjach na gospodarstwach procent ten był standardem (np. przy zakupie gospodarstwa nr 3 przez Franza Kostkę w 1808/1809 roku lub uregulowaniu spadkowym szwagra Simona Kutsmierza w 1797 roku). Dla chłopów była to opłata niezwykle dotkliwa, gdyż przy zakupie gospodarstwa wartego kilkaset talarów musieli jednorazowo zgromadzić dodatkową, znaczną kwotę dla dworu.

Laudemium fixum (Opłata stała)

W niektórych kontraktach lub ugodach regulacyjnych, zwłaszcza przy wydzielaniu nowych parceli, tradycyjne i zmienne 10% zastępowano z góry określoną, niezmienną kwotą – tzw. laudemium fixum. Rozwiązanie to chroniło nabywcę przed wzrostem opłaty w przypadku wzrostu wartości gruntu. W jankowickich aktach zachowały się wyraziste przykłady takich ustaleń:

• Gospodarstwo Franza Schendrollorza (nr 11 w Jankowicach): Przy nadawaniu tej ziemi (wydzielonej jako nowa parcela budowlana z zasobów klasztornych) ustalono stałe laudemium w wysokości 2 talarów rzeszy (Reichsthaler) płatnych przy każdej kolejnej zmianie własności.
• Sprawa Kuśników (Kuznik / posesja nr 11 w Jankowicach): W 1850 roku Książęcy Urząd Rentowy w Rudach prowadził postępowanie egzekucyjne przeciwko Johannowi Kuśnikowi (a po jego chorobie przeciwko żonie Mariannie), wzywając ich pod rygorem przymusu sądowego do zapłaty zaległego stałego laudemium w wysokości 16 srebrnych groszy i 4 fenigów (16 Sgr 4 Pf) z tytułu posiadania tej parceli.
• Karczma w Jankowicach: Zgodnie z kontraktem dzierżawy dziedzicznej jankowickiej karczmy (np. przy przejęciu jej przez Tomasza Kuźnika w roku 1689/1690 i późniejszych potwierdzeniach), opłata laudemium została ustalona ryczałtowo na 10 talarów rzeszy.

Zwolnienia, umorzenia i wykup

Z racji tego, że laudemium było prawem pańskim, mogło zostać umorzone w ramach szczególnej łaski zwierzchnika. Przykładowo, w 1723 roku opat Józef z Rud, zatwierdzając transakcję na rzecz Franciszka Schondzielorza w Rudach Małych, z „pańskiej łaski” całkowicie darował (umorzył) mu należną opłatę wpisową.

Ostateczny kres tej uciążliwej opłacie przyniosły pruskie reformy uwłaszczeniowe w XIX wieku (w szczególności ustawa z 2 marca 1850 r. o wykupie ciężarów realnych). Na jej mocy chłopi zyskali prawo do całkowitego wykupienia (zniesienia) laudemium w zamian za jednorazowe odszkodowanie kapitalizacyjne lub rentę roczną (z czego skorzystał m.in. Philipp Kuznik z Jankowic, uwalniając swoje gospodarstwo od 10-procentowej opłaty na rzecz księcia)

Analiza finansowa obciążeń z tytułu laudemium w Jankowicach pokazuje, jak głęboki wpływ na budżet domowy dawnych mieszkańców miały te przymusowe daniny. Wysokość stawek laudemium – standardowo wynosząca 10% wartości transakcji lub zastępowana przez opłaty stałe (laudemium fixum) – można precyzyjnie przeliczyć na ówczesną siłę nabywczą i realia płacowe w trzech różnych epokach.

Przełom XVII i XVIII wieku (Gospodarka pocysterska)

W tym okresie podstawową jednostką obrachunkową był talar rzeszy (Reichsthaler), wart na Śląsku około 1,5 florena (guldena).

• Wymiar opłaty: Przy przejęciu wolnej karczmy w Jankowicach przez Thomasa Kuźnika w 1706 roku, opłata laudemium fixum została ustalona na 10 talarów rzeszy (równowartość ok. 15 florenów).
• Przeliczenie na siłę nabywczą:
  • Zwierzęta hodowlane: W owym czasie krowa kosztowała od 3 do 6 florenów, zwykły wół od 5 do 8 florenów, a świnia 1 florena. Kwota laudemium (15 florenów) pozwalała więc na zakup 3 do 5 krów lub 15 świń.
  • Wynagrodzenie parobka: Roczny zarobek gotówkowy parobka folwarcznego wynosił zaledwie 4 guldeny i 16 groszy. Dla najuboższego pracownika kwota ta stanowiła ponad 3 lata nieprzerwanej pracy na pańskim folwarku.
  • Wynagrodzenie kowala: Dobrze opłacany kowal dworski zarabiał rocznie 74 guldeny i 5 groszy. Opłata ta stanowiła zatem ok. 20% rocznych dochodów rzemieślnika.

Pierwsza połowa XIX wieku (Okres reform pruskich i uwłaszczenia)

Po sekularyzacji zakonu w 1810 roku obowiązywał pruski system monetarny: 1 talar = 30 srebrnych groszy (Sgr), 1 grosz = 12 fenigów (Pf).

• Wymiar opłaty:
  • Przy zakupie dziedzicznego gospodarstwa nr 3 przez Franza Kostkę w 1807 roku (ostatecznie zatwierdzonym w 1809 r.) za kwotę 150 talarów, standardowe laudemium (10%) wyniosło 15 talarów.
  • W przypadku mniejszych parceli stosowano ulgowe opłaty stałe. Na przykład dla Franza Schendrollorza (gospodarstwo ryglowe nr 11) było to 2 talary, a dla rodziny Kuśników (gospodarstwo nr 11/16) zaledwie 16 srebrnych groszy i 4 fenigi.
• Przeliczenie na siłę nabywczą:
  • Wartość inwentarza: Dobra krowa w latach 20. XIX wieku kosztowała 20–30 talarów. Opłata Franza Kostki (15 talarów) była więc równowartością pół krowy.
  • Dniówki robotników: Dniówkę wykwalifikowanego robotnika lub pomocnika przy pracach melioracyjnych wyceniano w owym czasie na 20 srebrnych groszy (Sgr). Prosty robotnik polowy zarabiał zaledwie 2 Sgr i 6 Pf dziennie.
  • Ceny żywności: Mierca (Metze) żyta siewnego kosztowała 5 Sgr i 5 Pf.

Realna wartość pracy potrzebna na pokrycie laudemium w I połowie XIX wieku:

Kto i za co płacił laudemium	Kwota laudemium	Równowartość w dniach pracy wykwalifikowanej (20 Sgr/dzień)	Równowartość w dniach prostej pracy polowej (2,5 Sgr/dzień)
Franz Kostka (10% od gospodarstwa nr 3)	15 talarów (450 Sgr)	22,5 dnia pracy	180 dni pracy (pół roku ciężkiej pracy)
Franz Schendrollorz (stawka stała za dom ryglowy)	2 talary (60 Sgr)	3 dni pracy	24 dni pracy (miesiąc pracy polowej)
Johann Kuśnik (stawka stała za małą parcelę)	16 Sgr 4 Pf	0,8 dnia pracy	ok. 6,5 dnia pracy

Połowa XIX wieku

Koszt ostatecznego wykupu „ceny wolności” (1851–1854)Uciążliwość 10-procentowego laudemium pobieranego przy każdym spadku lub sprzedaży doprowadziła w końcu do fali procesów i ugód regulacyjnych (Ablösungs-Rezeß).

• Wymiar opłaty: Aby całkowicie i na wieczność uwolnić gospodarstwo nr 1 od wszelkich ciężarów feudalnych, w tym od 10-procentowego laudemium, Philipp Kurnik (Kuznik) musiał zdeponować w sądzie jednorazową odprawę kapitałową w wysokości 400 talarów rzeszy.
• Przeliczenie na siłę nabywczą:
  • Wartość majątkowa: Roczne zarobki niezależnego rzemieślnika wynosiły wtedy 100–150 talarów. Wykupienie gospodarstwa kosztowało więc 3 do 4 lat całkowitych dochodów rzemieślnika.
  • Zwierzęta i nieruchomości: Za 400 talarów można było nabyć pokaźne stado 13 do 20 krów. Suma ta przewyższała również niemal trzykrotnie całkowity koszt wybudowania nowego, murowanego budynku szkoły w Jankowicach, który wynosił 150 talarów.
  • Choć dla jednego rolnika był to koszt astronomiczny, transakcja ta na zawsze zabezpieczyła jego następców (takich jak zięć Johann Klär) przed utratą jednej dziesiątej wartości majątku przy jakiejkolwiek przyszłej zmianie własności.

opracowanie na podstawie akt Komory Książęcej: D.Poborski

pozostałe pojęcia:

Wycug – objaśnienie pojęcia na podstawie akt