Quid ad te – zabudowania, urządzenia techniczne i organizacja pracy
QUID AD TE należało do najważniejszych kompleksów gospodarki leśno-drzewnej w dobrach rudzkich. Wbrew późniejszej tradycji, która kojarzy tę nazwę przede wszystkim z zachowaną do dziś leśniczówką z początku XX wieku, pierwotnie określała ona cały zespół gospodarczy obejmujący tartak, urządzenia hydrotechniczne, zabudowania mieszkalne oraz zaplecze administracyjne. Już w XIX wieku funkcjonował tu młyn wodny z tartakiem, stanowiący integralną część gospodarki leśnej dóbr książęcych.
[lokalizacja: Ruda Kozielska (Klein Rauden) 50.1997° N, 18.4153° E]
QUID AD TE to historyczna nazwa dawnej leśniczówki i młyna, położonych w malowniczych lasach w pobliżu Rudy Kozielskiej (gm. Kuźnia Raciborska). Ta łacińska fraza oznacza dosłownie „Co cię to obchodzi” lub „Coś dla ciebie”. Z nazwą tą związana jest miejscowa legenda, według której książę raciborski podarował ten urokliwy śródleśny zakątek swojej ukochanej
Funkcjonowanie zakładu opierało się przede wszystkim na wykorzystaniu energii rzeki Rudy. Spiętrzona woda napędzała koło wodne, które poprzez system drewnianych wałów, przekładni i korbowodów wprawiało w ruch pionową piłę ramową. Było to rozwiązanie powszechnie stosowane w śląskich tartakach drugiej połowy XIX wieku, pozwalające na wydajną obróbkę grubych pni sosnowych i dębowych pozyskiwanych w Lasach Rudzkich. W pobliżu znajdowały się jazy oraz kanały doprowadzające wodę do urządzeń napędowych, których utrzymanie należało do codziennych obowiązków obsługi.
Sercem kompleksu był budynek tartaku. Była to obszerna, drewniana lub częściowo murowana hala produkcyjna o wysokim wnętrzu, umożliwiającym transport i przecieranie długich pni. W centralnej części znajdowała się rama piłowa, natomiast przy ścianach rozmieszczono stoły robocze oraz miejsca do sortowania gotowej tarcicy. Od strony placu składowego prowadziły szerokie wrota, przez które wciągano drewno przy pomocy rolek, kozłów i ręcznych wciągarek. Obok hali znajdowały się magazyny desek, drewna konstrukcyjnego oraz drewna opałowego przeznaczonego dla administracji leśnej i okolicznych zakładów przemysłowych.
Istotnym elementem zespołu były rozległe place manipulacyjne, na których sezonowano drewno. Świeżo ścięte kłody układano według gatunku i przeznaczenia, następnie kierowano do przecierania lub pozostawiano do naturalnego przesychania. Zachowanie odpowiedniego porządku na placach miało ogromne znaczenie gospodarcze, gdyż drewno stanowiło jeden z najcenniejszych surowców książęcego majątku.
W skład QUID AD TE te wchodziły również budynki mieszkalne przeznaczone dla pracowników. Najważniejszym z nich był dom zarządcy tartaku, zajmowany przez Paula Burona. Stanowił on jednocześnie miejsce prowadzenia bieżących spraw administracyjnych związanych z funkcjonowaniem zakładu. W pobliżu znajdowały się mieszkania robotników oraz strażników leśnych, których liczba zmieniała się wraz z potrzebami gospodarstwa.
Znaczną część dokumentacji zajmują sprawy związane właśnie z mieszkaniami służbowymi. Zachowane akta pokazują, że lokale pozostawały własnością administracji książęcej i były przydzielane zgodnie z zajmowanym stanowiskiem. W 1883 roku jeden z pracowników wystąpił z prośbą o zmianę mieszkania, uzasadniając ją złym stanem technicznym budynku, wilgocią oraz zagrożeniem dla zdrowia swojej rodziny. Sprawa ta przeszła całą drogę administracyjną – od lokalnego urzędu w Kuźni Raciborskiej po centralny zarząd w Rudach – co dobrze ukazuje sposób funkcjonowania książęcej administracji.
Nadzór nad QUID AD TE sprawował Książęcy Urząd Leśny w Kuźni Raciborskiej (Herzogliches Forstamt Ratiborhammer), podporządkowany centralnej administracji dóbr w Rudach. Na jego czele stali nadleśniczowie (Forstmeister i Oberförster), którym podlegali leśniczowie rewirowi, strażnicy leśni oraz pracownicy tartaku. Dokumenty wielokrotnie wymieniają nadleśniczego Eliasa, nadleśniczego Hoffmanna, leśniczego Wolffa oraz strażników Bernota i Cwioka, tworzących rozbudowaną strukturę zarządzania lasami.
Sam proces produkcyjny rozpoczynał się jeszcze w lesie. Wyznaczone przez administrację partie drzew były ścinane przez robotników leśnych, okrzesywane i transportowane do tartaku przy pomocy koni oraz specjalnych wozów. Po dostarczeniu drewna do QUID AD TE następowało jego sortowanie według gatunku, długości i przeznaczenia. Najwartościowsze pnie kierowano do przecierania na tarcicę budowlaną, natomiast drewno gorszej jakości wykorzystywano jako materiał opałowy lub surowiec dla okolicznych zakładów przemysłowych.
Produkcja wymagała ścisłej współpracy wielu grup zawodowych. W tartaku pracowali tracze (Brettschneider), robotnicy leśni, strażnicy nadzorujący transport drewna oraz urzędnicy odpowiedzialni za rozliczenia i ewidencję. Każdy etap działalności podlegał kontroli administracyjnej, czego dowodem są liczne protokoły dotyczące zmian stanowisk, przekazywania rewirów, przydziałów mieszkań oraz obowiązków służbowych.
Urządzenia techniczne tartaku QUID AD TE
Podstawowym źródłem energii tartaku była rzeka Ruda, której nurt wykorzystywano do napędzania całego zakładu. Podobnie jak w innych książęcych tartakach dóbr raciborskich, system rozpoczynał się od jazu piętrzącego wodę oraz kanału roboczego doprowadzającego ją do urządzenia napędowego. Dzięki odpowiedniemu spiętrzeniu możliwe było utrzymanie stałej mocy nawet przy okresowych wahaniach poziomu rzeki.
Najważniejszym elementem technicznym było koło wodne, które zamieniało energię płynącej wody na ruch obrotowy. W drugiej połowie XIX wieku w tego typu zakładach najczęściej stosowano koła nasiębierne lub śródsiębierne o średnicy kilku metrów. Obracające się koło przekazywało napęd na masywny drewniany wał główny wyposażony w żelazne czopy osadzone w łożyskach.
Od wału głównego energia była przekazywana poprzez system przekładni zębatych wykonanych początkowo z drewna, a później częściowo z żeliwa. Mechanizm ten napędzał główną ramę piłową (gatrową), stanowiącą serce całego tartaku. W ramie umieszczano jedną lub kilka długich pił pionowych, które wykonywały ruch posuwisto-zwrotny. Dzięki temu możliwe było przecieranie nawet bardzo grubych pni sosnowych, świerkowych czy dębowych pozyskiwanych w Lasach Rudzkich.
Równie istotnym urządzeniem był wózek tartaczny, przesuwający pień drewna w kierunku piły. Mechanizm ten działał niezwykle powoli i precyzyjnie. Każdy kolejny skok piły powodował niewielkie przesunięcie kłody, dzięki czemu uzyskiwano deski o jednakowej grubości. Regulacja odbywała się przy pomocy przekładni ślimakowych oraz zapadkowych mechanizmów posuwu.
W hali produkcyjnej znajdowały się również:
- stoły odbiorcze do sortowania tarcicy,
- kozły do mocowania pni,
- ręczne wyciągarki oraz wciągniki linowe,
- rolki transportowe ułatwiające przesuwanie ciężkich kłód,
- stanowiska do ostrzenia i rozwierania pił,
- warsztat stolarsko-kowalski służący bieżącej naprawie urządzeń.
Nieodłącznym elementem tartaku był plac manipulacyjny, gdzie drewno układano według gatunku i przeznaczenia. Znajdowały się tam drewniane podpory umożliwiające sezonowanie tarcicy oraz drogi technologiczne pozwalające na transport przy użyciu konnych zaprzęgów.
Urządzenia pomocnicze
Zespół posiadał również liczne urządzenia wspomagające pracę zakładu:
- jaz regulujący poziom wody,
- kanał doprowadzający wodę do koła,
- śluzy umożliwiające kontrolę przepływu,
- kanał odpływowy odprowadzający wodę z powrotem do Rudy,
- magazyny drewna okrągłego,
- składy gotowej tarcicy,
- budynki warsztatowe,
- magazyny narzędzi leśnych.
Całość tworzyła sprawnie funkcjonujący zespół przemysłowy, którego wydajność zależała przede wszystkim od odpowiedniego gospodarowania wodą.
Z dokumentów archiwalnych wynika, że QUID AD TEE te było także ośrodkiem administracyjnym podporządkowanym Książęcemu Urzędowi Leśnemu w Kuźni Raciborskiej. Funkcjonowały tu urządzenia niezbędne do prowadzenia gospodarki leśnej:
- kancelaria zarządcy tartaku,
- księgi produkcji i ewidencji drewna,
- magazyn znakowników do cechowania drewna,
- urządzenia pomiarowe do określania objętości kłód,
- wagi oraz przyrządy miernicze,
- archiwum dokumentacji gospodarczej.
Zachowane akta świadczą o bardzo rozbudowanym systemie kancelaryjnym. Każda decyzja dotycząca pracowników, mieszkań służbowych czy organizacji pracy była rejestrowana, opatrywana kolejnymi dekretacjami i przekazywana pomiędzy Kuźnią Raciborską a Rudami.
QUID AD TE pełniło zatem funkcję znacznie szerszą niż sam tartak. Było lokalnym centrum gospodarki leśnej, łączącym funkcje przemysłowe, administracyjne i mieszkalne. Kompleks zapewniał nie tylko produkcję tarcicy dla potrzeb majątku książęcego i lokalnego rynku, ale także stanowił siedzibę służb leśnych odpowiedzialnych za ochronę oraz eksploatację znacznej części Lasów Rudzkich.
Po zakończeniu działalności przemysłowej dawne urządzenia tartaczne uległy likwidacji, natomiast zachowała się leśniczówka QUID AD TE.
opracowanie: D.Poborski 2026
polecane:
Zostaw odpowiedź