Tym razem prezentujemy ciekawostkę – książeczkę pracy górnika z Jankowic – Roberta Pastuszka (przyszłego sołtysa wsi w czasach powojennych).

Pierwszy potwierdzony wpis dot. 1912 roku czyli zatrudnienia Roberta jako 15-letniego chłopaka na kopalni w Czernicy.

Poniżej tłumaczenie treści książeczki.

Książeczka pracy dla Roberta Pastuschek z Jankowic [oryg. Jankowitz] urodzonego w dniu 16. 12. 1897 r. w Katowicach [oryg. Kattowitz]

Imię i nazwisko przedstawiciela ustawowego: Marie Pastuschek zamieszkałej w Jankowicach k. Rud [oryg. Jankowitz Rauden]

strona 2a

Postanowienia

dotyczące Powszechnego Prawa Górniczego dla Państw Pruskich o książeczkach pracy dla górników.

Ustawa dotycząca zmiany poszczególnych przepisów Powszechnego Prawa Górniczego z 24 czerwca 1865 r. Z dnia 24 czerwca 1892 r. (Zbiór Ustaw z 1892 r., strona 131). — Ustawa wprowadzająca do Kodeksu Cywilnego. Z dnia 20 września 1899 r. (Zbiór Ustaw z 1899 r., strona 177).

§ 85 b.

Osoby niepełnoletnie mogą być zatrudniane jako robotnicy w zakładach podlegających przepisom niniejszej ustawy tylko wtedy, gdy są zaopatrzone w książeczkę pracy. Przy przyjmowaniu takich robotników właściciel kopalni ma obowiązek zażądać przedłożenia książeczki pracy. Jest on zobowiązany do jej przechowywania, okazywania na urzędowe żądanie i wydania z powrotem po zgodnym z prawem rozwiązaniu stosunku pracy. Wydanie następuje na ręce przedstawiciela ustawowego, o ile ten tego zażąda lub jeśli robotnik nie ukończył jeszcze szesnastego roku życia, w przeciwnym razie na ręce samego robotnika. Za zgodą władz gminnych miejscowości określonej w § 85 c, wydanie książeczki pracy może nastąpić również matce, która nie jest uprawniona do ustawowego zastępstwa, innemu krewnemu lub bezpośrednio robotnikowi.

strona 2 b

§ 85 c.

Książeczka pracy jest wydawana robotnikowi przez organ policyjny tej miejscowości, w której miał on ostatnio swoje stałe miejsce pobytu, a jeżeli takowego na terytorium państwa nie posiadał, przez organ policyjny pierwszego wybranego przez niego miejsca pracy, wolna od kosztów i opłat skarbowych. Wydanie następuje na wniosek lub za zgodą przedstawiciela ustawowego; jeżeli oświadczenia przedstawiciela ustawowego nie można uzyskać lub jeżeli odmawia on zgody bez wystarczającego powodu i ze szkodą dla robotnika, władza gminna może tę zgodę zastąpić. Przed wydaniem należy udowodnić, że robotnik nie jest już zobowiązany do uczęszczania do szkoły ludowej, oraz uprawdopodobnić, że dotychczas książeczka pracy nie była mu jeszcze wydana.

§ 85 d.

Jeżeli książeczka pracy zostanie całkowicie wypełniona lub stanie się bezużyteczna, albo jeżeli zostanie zgubiona lub zniszczona, w jej miejsce wydaje się nową książeczkę pracy. Wydanie następuje przez organ policyjny tej miejscowości, w której posiadacz książeczki pracy miał ostatnio swoje stałe miejsce pobytu. Wypełnioną lub nienadającą się już do użytku książeczkę pracy należy zamknąć poprzez urzędową adnotację.

Jeżeli nowa książeczka pracy jest wydawana w miejsce nienadającej się już do użytku, zagubionej lub zniszczonej książeczki pracy, należy to w niej odnotować. Za wydanie w takim przypadku można pobrać opłatę w wysokości do pięćdziesięciu fenigów.

§ 85 e.

Książeczka pracy (§ 85 b) musi zawierać imię i nazwisko robotnika, miejsce, rok i dzień jego urodzenia, imię i nazwisko oraz ostatnie miejsce zamieszkania jego przedstawiciela ustawowego, a także podpis robotnika. Wydanie następuje pod pieczęcią i z podpisem urzędu. Ten ostatni ma obowiązek prowadzić rejestr wydanych przez siebie książeczek pracy.

strona 2 c

Formę książeczek pracy określa Minister Handlu i Przemysłu.

§ 85 f.

Przy nawiązywaniu stosunku pracy przez robotnika, właściciel kopalni ma obowiązek wpisać w przeznaczonym do tego miejscu książeczki pracy czas rozpoczęcia i rodzaj zatrudnienia, a po zakończeniu stosunku pracy – czas ustąpienia (zakończenia pracy), a jeżeli zatrudnienie uległo zmianom, rodzaj ostatniego zatrudnienia robotnika.

Wpisów należy dokonywać atramentem i muszą być one podpisane przez właściciela kopalni lub upoważnionego do tego kierownika zakładu.

Wpisy nie mogą być opatrzone znakiem (cechą), który miałby na celu korzystne lub niekorzystne oznaczenie posiadacza książeczki pracy.

Wpisywanie oceny (osądu) zachowania lub wyników pracy robotnika oraz inne niewidziane w niniejszej ustawie wpisy lub adnotacje w książeczce pracy lub na niej są niedopuszczalne.

§ 85 g.

Jeżeli książeczka pracy u właściciela kopalni stała się bezużyteczna, zaginęła lub uległa zniszczeniu, albo jeżeli właściciel kopalni zamieścił w książeczce pracy lub na niej niedopuszczalne znaki, wpisy lub adnotacje, albo jeżeli właściciel kopalni bez uzasadnionej prawnie przyczyny odmawia wydania książeczki pracy, można żądać wystawienia nowej książeczki pracy na koszt właściciela kopalni.

Właściciel kopalni, który wbrew swojemu ustawowemu obowiązkowi nie wydał książeczki pracy w terminie lub zaniechał dokonania przepisowych wpisów, albo zamieścił niedopuszczalne znaki, wpisy lub adnotacje, jest zobowiązany do wypłaty odszkodowania na rzecz robotnika. Roszczenie o odszkodowanie wygasa, jeżeli nie zostanie podniesione w drodze powództwa lub zarzutu w terminie czterech tygodni od jego powstania.

strona 2 d

§ 85 h.

Na wniosek osoby niepełnoletniej lub jej przedstawiciela ustawowego miejscowy organ policyjny ma obowiązek uwierzytelnić wpis w książeczce pracy, bez pobierania kosztów i opłat skarbowych.

§ 207 a.

Karze grzywny do dwóch tysięcy marek, a w przypadku niemożności jej uiszczenia karze więzienia do sześciu miesięcy, podlegają właściciele kopalni, którzy postępują wbrew przepisom § 84 ustęp 4 i § 85 f ustęp 3.

§ 207 e.

Karze grzywny do dwudziestu marek, a w przypadku niemożności jej uiszczenia karze aresztu do trzech dni za każdy przypadek naruszenia ustawy, podlega:

1. kto wbrew postanowieniom §§ 85 i 85 b do 85 g przyjmuje lub zatrzymuje robotnika w zatrudnieniu;
2. kto poza przypadkiem przewidzianym w § 207 a narusza przepisy niniejszej ustawy w odniesieniu do książeczek pracy;
3. kto umyślnie czyni bezużyteczną lub niszczy książeczkę pracy wystawioną na jego nazwisko.

3

Postanowienia Ordynacji Przemysłowej

o książeczkach pracy i świadectwach pracy.

(Ordynacja Przemysłowa dla Rzeszy Niemieckiej, Dziennik Ustaw Rzeszy z 1900 r., strona 871.)

§ 107.

Osoby niepełnoletnie mogą być zatrudniane jako robotnicy, o ile prawo Rzeszy nie zezwala na inaczej, tylko wtedy, gdy są zaopatrzone w książeczkę pracy. Przy przyjmowaniu takich robotników pracodawca ma obowiązek zażądać przedłożenia książeczki pracy. Jest on zobowiązany do jej przechowywania, okazywania na urzędowe żądanie i wydania z powrotem robotnikowi po zgodnym z prawem rozwiązaniu stosunku pracy. Wydanie następuje na ręce przedstawiciela ustawowego, o ile ten tego zażąda lub jeśli robotnik nie ukończył jeszcze szesnastego roku życia, w przeciwnym razie na ręce samego robotnika. Za zgodą władz gminnych miejscowości określonej w § 108 wydanie książeczki pracy może nastąpić również matce, która nie jest uprawniona do ustawowego zastępstwa, innemu krewnemu lub bezpośrednio robotnikowi.

Do dzieci, które są zobowiązane do uczęszczania do szkoły ludowej, powyższe przepisy nie mają zastosowania.

§ 108.

Książeczka pracy jest wydawana robotnikowi przez organ policyjny tej miejscowości, w której miał on ostatnio swoje stałe miejsce pobytu, a jeżeli takowego na terytorium Rzeszy Niemieckiej nie posiadał, przez organ policyjny pierwszego wybranego przez niego niemieckiego miejsca pracy, wolna od kosztów i opłat skarbowych. Wydanie następuje na wniosek lub za zgodą przedstawiciela ustawowego; jeżeli oświadczenia przedstawiciela ustawowego nie można uzyskać lub jeżeli odmawia on zgody bez wystarczającego powodu i ze szkodą dla robotnika, władza gminna może tę zgodę zastąpić. Przed wydaniem należy udowodnić, że robotnik nie jest już zobowiązany do uczęszczania do szkoły ludowej, oraz uprawdopodobnić, że dotychczas książeczka pracy nie była mu jeszcze wydana.

4

§ 109.

Jeżeli książeczka pracy zostanie całkowicie wypełniona lub nie nadaje się już do użytku, albo jeżeli zaginęła lub została zniszczona, w jej miejsce wydaje się nową książeczkę pracy. Wydanie następuje przez organ policyjny tej miejscowości, w której posiadacz książeczki pracy miał ostatnio swoje stałe miejsce pobytu. Wypełnioną lub nienadającą się już do użytku książeczkę pracy należy zamknąć poprzez urzędową adnotację.

Jeżeli nowa książeczka pracy jest wydawana w miejsce nienadającej się już do użytku, zagubionej lub zniszczonej książeczki pracy, należy to w niej odnotować. Za wydanie w takim przypadku można pobrać opłatę w wysokości do pięćdziesięciu fenigów.

§ 110.

Książeczka pracy (§ 108) musi zawierać imię i nazwisko robotnika, miejsce, rok i dzień jego urodzenia, imię i nazwisko oraz ostatnie miejsce zamieszkania jego przedstawiciela ustawowego, a także podpis robotnika. Wydanie następuje pod pieczęcią i z podpisem urzędu. Ten ostatni ma obowiązek prowadzić rejestr wydanych przez siebie książeczek pracy.

Formę (układ) książeczek pracy określa Kanclerz Rzeszy.

§ 111.

Przy wstąpieniu robotnika w stosunek pracy, pracodawca ma obowiązek wpisać w przeznaczonym do tego miejscu książeczki pracy czas rozpoczęcia i rodzaj zatrudnienia, a po zakończeniu stosunku pracy – czas ustąpienia, a jeżeli zatrudnienie uległo zmianom, rodzaj ostatniego zatrudnienia robotnika.

Wpisów należy dokonywać atramentem i muszą być one podpisane przez pracodawcę lub upoważnionego do tego kierownika zakładu. Wpisy nie mogą być opatrzone znakiem, który miałby na celu korzystne lub niekorzystne oznaczenie posiadacza książeczki pracy.

Wpisywanie oceny zachowania lub wyników pracy robotnika oraz inne nieprzewidziane w niniejszej ustawie wpisy lub adnotacje w książeczce pracy lub na niej są niedopuszczalne.

§ 112.

Jeżeli książeczka pracy u pracodawcy stała się bezużyteczna, zaginęła lub uległa zniszczeniu, albo jeżeli pracodawca zamieścił w książeczce pracy lub na niej niedopuszczalne znaki, wpisy lub adnotacje, albo jeżeli pracodawca bez uzasadnionej prawnie przyczyny odmawia wydania książeczki pracy, można żądać wystawienia nowej książeczki pracy na koszt pracodawcy.

Robert Pastuszek – sołtys Jankowic w latach 60-tych XX wieku – przy poborze podatków

BIO:

Robert PASTUSZEK

✶ 16.12.1897 r. ur. w Katowicach

Ojciec: Franz PASTUSZEK
Matka: Marie WOJTASZEK

małżonka: Agnes MANDRYSCH ✶ 21.01.1898 r. w Jankowicach
⚭ 25.10.1920 r. w Rudach (Wielkich) / Świadkowie: Paul Kalemba z Jankowic i Johann Wenglorz z Jankowic

więcej o górnikach z Jankowic:

Koło Górnicze w Jankowicach