Adreßbuch der Stadt Ratibor mit umliegenden Orten

Książka adresowa miasta Raciborza wraz z okolicznymi miejscowościami – 1932

Jankowitz-Rauden

Oto pełny, uporządkowany tematycznie słowniczek historycznych zawodów, funkcji i statusów społecznych występujących w spisie. Rozszerzone definicje pomogą w lepszym zrozumieniu struktury społecznej i gospodarczej dawnej górnośląskiej wsi.

I. Społeczeństwo wiejskie i rolnictwo (Struktura agrarna)

• Auszügler / Auszüglerin (Dożywotnik / Dożywotniczka, Wymownik) – Osoba starsza, najczęściej rodzic, która przekazała swoje gospodarstwo spadkobiercy (synowi, córce) w zamian za tzw. „wycug”. Oznaczało to prawnie zagwarantowane, dożywotnie prawo do zamieszkiwania w wydzielonej izbie oraz otrzymywania określonej ilości żywności, opału i opieki.
• Häusler (Chałupnik) – Mieszkaniec wsi posiadający własny dom (chałupę), ale dysponujący bardzo małą ilością ziemi (często tylko ogrodem). Plony nie wystarczały na utrzymanie rodziny, dlatego chałupnicy stanowili główne źródło siły roboczej dla lokalnego przemysłu (kopalń, lasów) lub bogatszych rolników.
• Landwirt (Rolnik / Gospodarz) – Osoba utrzymująca się z pracy na roli, zazwyczaj posiadająca większe, w pełni samodzielne i samowystarczalne gospodarstwo rolne.
• Stellenbesitzer (Właściciel gospodarstwa / Zagrodnik) – Posiadacz siedliska rolniczego. Na dawnym Śląsku termin ten najczęściej określał właściciela gospodarstwa średniej wielkości (tzw. zagrodnika, kmiecia lub półkmieci), który pod względem majątkowym i społecznym stał wyżej od chałupnika, ale niekoniecznie dysponował tak dużym areałem jak zamożny Bauer (chłop) czy Landwirt.

II. Leśnictwo i przemysł drzewny

• Forstarbeiter (Robotnik leśny) – Osoba zatrudniona do ciężkich prac fizycznych w lesie, takich jak karczowanie, sadzenie drzew czy pielęgnacja młodników.
• Förster (Leśniczy) – Wykwalifikowany urzędnik lub pracownik odpowiedzialny za zarządzanie przydzielonym rewiredm leśnym, nadzór nad wycinką i ochronę lasu.
• Oberholzhauer (Starszy drwal / Główny rębacz) – Wykwalifikowany pracownik leśny, często pełniący funkcję brygadzisty kierującego grupą drwali podczas wyrębu drewna.

III. Rzemiosło, przemysł i handel

• Bäcker (Piekarz) – Rzemieślnik zajmujący się wypiekiem chleba.
• Gasthausbesitzer (Właściciel gospody / Karczmarz) – Właściciel lokalnego wyszynku lub zajazdu, który stanowił centrum życia towarzyskiego wsi.
• Grubenarbeiter (Robotnik kopalniany / Górnik) – Pracownik zatrudniony przy wydobyciu surowców (węgla, rud). Bardzo powszechny zawód na Śląsku, często łączony z posiadaniem statusu chałupnika (Häusler).
• Maurer (Murarz) – Rzemieślnik budowlany.
• Obsthändler (Handlarz owocami) – Osoba zajmująca się skupem i sprzedażą owoców.
• Ofensetzer (Zdun) – Rzemieślnik specjalizujący się w budowie pieców kaflowych, kuchennych i grzewczych.
• Ofensetzergeselle (Czeladnik zduński) – Wykwalifikowany pracownik (pomocnik) w warsztacie zduńskim.
• Tischlergeselle (Czeladnik stolarski) – Pracownik wyuczony w zawodzie stolarza, pracujący u majstra.
• Zimmermann (Cieśla) – Rzemieślnik zajmujący się obróbką drewna budowlanego, np. wznoszeniem konstrukcji dachowych czy budynków drewnianych.

IV. Administracja, usługi i transport

• 1. Lehrer i. R. / 2. Lehrer (Pierwszy nauczyciel w stanie spoczynku / Drugi nauczyciel) – Nauczyciele szkoły ludowej. Pierwszy nauczyciel zazwyczaj pełnił funkcję jej kierownika (i. R. oznacza im Ruhestand – na emeryturze). Drugi nauczyciel był jego podwładnym.
• Hilfsweichensteller (Pomocnik zwrotniczego) – Niższej rangi pracownik kolei odpowiedzialny za ręczną zmianę torów i obsługę zwrotnic.
• Kutscher (Woźnica / Furman / Stangret) – Osoba kierująca zaprzęgiem konnym, często zatrudniona w majątku ziemskim, firmie transportowej lub zamożnym gospodarstwie.
• Postbote (Listonosz) – Doręczyciel pocztowy.
• Zollassistent (Asystent celny) – Niższy urzędnik lub funkcjonariusz administracji celnej, kontrolujący przepływ towarów. Stanowisko typowe dla miejscowości leżących blisko granicy państwowej.

V. Statusy ogólne, cywilne i relacje rodzinne

• Arbeiter / Arbeiterin (Robotnik / Robotnica) – Osoba utrzymująca się z pracy najemnej, najczęściej fizycznej i niewykwalifikowanej.
• Ehefrau (Żona) – Kobieta zamężna. W spisach powszechnie wpisywano ten status kobietom niepracującym zawodowo.
• Hausbesitzerin (Właścicielka domu) – Kobieta posiadająca własną nieruchomość.
• ledige Arbeiterin (Niezamężna robotnica) – Panna pracująca fizycznie.
• Ohne Beruf (Bez zawodu) – Osoba nieposiadająca wyuczonej profesji lub niepracująca.
• Rentenempfänger (Rencista / Emeryt) – Osoba utrzymująca się ze świadczeń (renty inwalidzkiej, państwowej emerytury itp.).
• Sohn / Tochter (Syn / Córka) – Dzieci przypisane do główy rodziny (np. Hauslertochter – córka chałupnika, Stellenbesitzersohn – syn właściciela gospodarstwa).
• Witwe (Wdowa) – Kobieta, której mąż zmarł (np. Häuslerwitwe – wdowa po chałupniku, często dziedzicząca po nim majątek do czasu przekazania go dzieciom).

opracowanie: D.Poborski