Po włączeniu Śląska do państwa pruskiego w 1742 roku rozpoczęto proces porządkowania administracji, co objęło również standaryzację nazewnictwa i wprowadzanie niemieckich form toponimicznych.

W dokumentach z XIX i początku XX wieku utrwaliła się oficjalna nazwa Jankowitz, którą – w celu odróżnienia od innych miejscowości o tym samym mianie – rozbudowano do formy Jankowitz Rauden, nawiązując do pobliskich Rud jako ważnego ośrodka cysterskiego i lokalnego punktu odniesienia. Równolegle w ówczesnych źródłach można odnaleźć warianty takie jak Jonkowit, będące próbą fonetycznego zapisu miejscowej, śląskiej wymowy przez niemieckojęzycznych urzędników i kartografów.

Analiza śląskiego materiału sfragistycznego dostarcza niezwykłych dowodów na to, jak wielka polityka i reformy państwowe przenikały do życia małych społeczności. Doskonałym tego przykładem jest ewolucja pieczęci gminnej Jankowic Rudzkich na przełomie XVIII i XIX wieku, w której odgórna modernizacja państwa pruskiego zderzyła się z przywiązaniem do lokalnej tradycji.

Punktem wyjścia do naszych rozważań jest pierwotny tłok pieczętny Jankowic, który – jak wynika z kwerendy w literaturze przedmiotu (m.in. na łamach Oberschlesische Heimat) – powstał w 1775 roku. W polu tej pieczęci umieszczono wyrazisty motyw ikonograficzny: ściętą głowę św. Jana Chrzciciela spoczywającą na misie (tzw. Johannisschüssel). Wybór tak silnego symbolu religijnego wpisywał się w ówczesną praktykę śląskiej sfragistyki wiejskiej (podobny motyw przyjęła np. wieś Wernersdorf). W legendzie (otoku) pieczęci z 1775 roku znalazł się napis wskazujący na ówczesną przynależność administracyjną wsi: RATIBORER CREYS. Warto zwrócić uwagę na archaiczną, osiemnastowieczną ortografię słowa Creys (powiat), charakterystyczną dla epoki fryderycjańskiej. W tamtym czasie Jankowice, będące częścią rozległego dominium cystersów rudzkich, podlegały pod administrację z siedzibą w Raciborzu.

Ten stan rzeczy uległ drastycznej zmianie w wyniku wstrząsów początku XIX wieku. Klęska Prus w wojnach napoleońskich (1806 r.) wymusiła na władzach w Berlinie głęboką modernizację przestarzałego, feudalnego państwa. Kluczowym elementem tzw. reform Steina i Hardenberga była racjonalizacja zarządu terytorialnego. Granice dawnych śląskich powiatów, opierające się często na średniowiecznych zaszłościach i granicach dóbr szlacheckich czy klasztornych, były nielogiczne i utrudniały zarządzanie. Znaczącym ułatwieniem dla pruskich planistów była wcześniejsza sekularyzacja dóbr klasztornych (1810 r.), która zlikwidowała państwo cysterskie w Rudach, otwierając drogę do swobodnego wytyczania nowych granic.

W wyniku reformy administracyjnej państwa pruskiego, przeprowadzonej na Śląsku w latach 1816–1818, utworzono w 1817 r. powiat rybnicki, którego administracja rozpoczęła działalność 1 stycznia 1818 r., dokonując odgórnej korekty mapy administracyjnej. Z peryferyjnych, trudnych w zarządzie obszarów powiatów: raciborskiego, gliwickiego i pszczyńskiego, wykreowano zupełnie nową, łatwiejszą do kontrolowania przez państwo jednostkę – powiat rybnicki (Rybniker Kreis). To właśnie wtedy dawne dobra rudzkie, w tym Jankowice, zostały trwale wyłączone spod jurysdykcji Raciborza.

Zmiana ta miała natychmiastowe przełożenie na lokalną dyplomatykę. W pruskim systemie biurokratycznym pieczęć wiejska była rygorystycznie wymaganym narzędziem uwierzytelniającym dokumenty (podatkowe, sądowe, policyjne). Użycie dawnego tłoka z 1775 roku, zawierającego nieaktualną nazwę Ratiborer Creys, stało się po 1818 roku prawnie niedopuszczalne. Władze Jankowic zostały zmuszone do wyrobienia nowej matrycy.

Jankowitz-Rauden, St. 1775 (Abb. 44) : Haupt des heil. Johannes des Täufers wie Wernersdorf, Kr. Leobschütz (s. Ob. Heim. I S. 92).

Badacze z początku XX wieku błędnie i skrótowo przypisali datę 1775 nowszej, rybnickiej pieczęci, nie dostrzegając, że rok ten odnosi się do powstania samego motywu i pierwotnego, raciborskiego tłoka. Zmiana pieczęci Jankowic jest więc nie tylko dowodem na urzędową karność i triumf nowoczesnej administracji pruskiej, ale nade wszystko świadectwem przywiązania lokalnej społeczności do raz obranej tradycji symbolicznej.

opracowanie: D.Poborski

na podstawie:

materiały własne pozyskane w Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Raciborzu oraz informacji z Oberschlesische Heimat 1909, Bd 5.