- Wstęp – Geopolityczne i fiskalne imperatywy pruskiej reformy państwowej
- Rozdział I – Edykt Sekularyzacyjny z 1810 roku
- Rozdział II – Struktura i mechanika „Kanonu Uniwersyteckiego”
- Rozdział III – Dobra w Rudach i rola rodu Hohenlohe-Ratibor
- Rozdział IV – Transfer kapitału intelektualnego [biblioteka i zbiory sztuki]
- Rozdział V – Wielka transformacja [„Ablösung” i rola Rentbanku]
- Rozdział VI – Rudy na tle Lubiąża i Henrykowa
- Rozdział VII – Implikacje długofalowe i dziedzictwo
- Aneks statystyczny
Projekt można wspierać wpłatami na konto:
„KOŁO GOSPODYŃ WIEJSKICH JANKOWICE”
ul. Raciborska 40 / 47-430 Jankowice
Nr. konta 70 1600 1462 1743 9287 2000 0001
BNP Paribas Bank Polski S.A
tytuł wpłaty : „JANKOWICE – rekonstrukcja obrazów i słów”
Wstęp – Geopolityczne i fiskalne imperatywy pruskiej reformy państwowej
Początek XIX wieku stanowił dla monarchii pruskiej okres egzystencjalnego kryzysu, który paradoksalnie stał się katalizatorem bezprecedensowej modernizacji struktur państwowych, w tym systemu szkolnictwa wyższego. Klęska w wojnie z napoleońską Francją w 1806 roku, przypieczętowana traktatem w Tylży (1807), doprowadziła państwo Hohenzollernów na skraj bankructwa. Gigantyczne kontrybucje wojenne, utrata terytoriów na zachodzie oraz konieczność utrzymania armii wymusiły na królu Fryderyku Wilhelmie III i jego reformatorach – przede wszystkim baronie Karlu vom Steinie i kanclerzu Karlu Auguście von Hardenbergu – poszukiwanie nadzwyczajnych źródeł finansowania. W tym kontekście, bogate, katolickie fundacje zakonne na Śląsku, w tym potężne opactwo cystersów w Rudach (Groß Rauden), jawiły się jako rezerwuar kapitału niezbędny do przetrwania państwa.
Niniejszy raport stawia tezę, że relacja między nowo utworzonym w 1811 roku Państwowym Uniwersytetem we Wrocławiu (Universitas Litterarum Wratislaviensis) a dobrami pocysterskimi w Rudach nie była jedynie prostym mechanizmem dotacyjnym. Była to skomplikowana struktura zależności prawno-ekonomicznej, zwana „Kanonem Uniwersyteckim” (Universitäts-Kanon), która odzwierciedlała szersze procesy transformacji feudalnej renty gruntowej w nowoczesny kapitał finansowy wspierający naukę. Analiza obejmuje genezę sekularyzacji, mechanikę transferu środków, rolę arystokracji (rodu Hohenlohe-Schillingsfürst) jako pośrednika w dystrybucji dóbr, a także procesy uwłaszczeniowe (Ablösung), które w drugiej połowie XIX wieku ostatecznie zmieniły charakter tego powiązania.
Raport ten, oparty na analizie materiałów źródłowych, ma na celu nie tylko rekonstrukcję przepływów finansowych, ale także zrozumienie, w jaki sposób likwidacja wielowiekowego dziedzictwa zakonnego w Rudach stała się fundamentem dla nowoczesnej, państwowej akademii wrocławskiej, definiując jej rozwój na kolejne stulecie.1
Rozdział I – Edykt Sekularyzacyjny z 1810 roku
1.1. Kontekst teologiczny i państwowotwórczy
Decyzja o kasacie zakonów, ogłoszona edyktem z 30 października 1810 roku, nie wynikała wyłącznie z przesłanek fiskalnych, choć te były dominujące. W Prusach, państwie o silnym rycie protestanckim i oświeceniowym, narastała krytyka życia kontemplacyjnego jako społecznie nieużytecznego. Przemiany w teologii, odrzucające koncepcję czyśćca i wstawiennictwa modlitewnego mnichów za dusze zmarłych, podkopały duchowe uzasadnienie istnienia wielkich opactw fundacyjnych, takich jak Rudy, Henryków czy Lubiąż.4 Skoro modlitwa mnichów nie była już postrzegana jako „usługa” niezbędna dla zbawienia fundatorów, ogromne majątki ziemskie, którymi zakony zarządzały, zaczęto traktować jako mienie martwej ręki, hamujące rozwój rolnictwa i obrotu ziemią.
Sekularyzacja na Śląsku była procesem gwałtownym i totalnym. W przeciwieństwie do wcześniejszych kasat józefińskich w Austrii, pruska akcja z 1810 roku objęła niemal wszystkie instytuty duchowne. W przypadku opactwa w Rudach, likwidacja oznaczała koniec kilkusetletniej obecności Cystersów, którzy ukształtowali krajobraz gospodarczy Górnego Śląska poprzez meliorację, gospodarkę stawową i leśną. Majątek ten, z dnia na dzień, stał się własnością Skarbu Państwa Pruskiego, który natychmiast przystąpił do jego inwentaryzacji w celu zabezpieczenia roszczeń wierzycieli państwa oraz sfinansowania nowych celów publicznych.1
1.2. Uniwersytet jako spadkobierca Kościoła
Kluczowym beneficjentem tego transferu majątku miał stać się nowy uniwersytet we Wrocławiu. Powstał on w 1811 roku z połączenia dwóch odrębnych tradycji: podupadającej, pojezuickiej Akademii Leopoldyńskiej we Wrocławiu (katolickiej) oraz przeniesionego z Frankfurtu nad Odrą uniwersytetu Viadrina (protestanckiego). To połączenie („Viadrina Vratislaviensis”) było eksperymentem ustrojowym – pierwszym w Niemczech uniwersytetem z dwoma wydziałami teologicznymi (katolickim i ewangelickim).3
Aby ten eksperyment się powiódł, potrzebne były solidne podstawy materialne. Skarb państwa, zrujnowany wojną, nie mógł zapewnić bezpośrednich dotacji budżetowych. Rozwiązaniem stało się przypisanie dochodów z sekularyzowanych dóbr bezpośrednio do budżetu uniwersytetu. W ten sposób, paradoksalnie, katolickie dobra w Rudach zaczęły finansować instytucję, która w dużej mierze realizowała model nauki pruskiej, protestanckiej i państwowej. Uniwersytet we Wrocławiu otrzymał budynki pojezuickie, ale jego „paliwem” finansowym stała się renta z dawnych opactw cysterskich.3
Rozdział II – Struktura i mechanika „Kanonu Uniwersyteckiego”
2.1. Definicja Kanonu (Universitäts-Kanon)
W terminologii administracyjnej pruskich finansów publicznych, „Kanon” oznaczał stałą, roczną opłatę uiszczaną z dochodów konkretnego majątku ziemskiego na rzecz określonego beneficjenta. Nie była to jednorazowa donacja, lecz trwałe obciążenie hipoteczne (Reallast), ciążące na dobrach w Rudach, niezależnie od tego, kto był ich aktualnym właścicielem. Oznaczało to, że każdorazowy zarządca (a później właściciel) dóbr rudzkich musiał wypracować nadwyżkę finansową, której ściśle określona część była odprowadzana do kasy uniwersyteckiej.7
System ten tworzył bezpośrednią więź między efektywnością rolną a kondycją nauki. Nieurodzaj w Rudach, powódź na Odrze czy zaraza ziemniaczana mogły teoretycznie zachwiać płynnością finansową uczelni, dlatego w późniejszym okresie państwo starało się stworzyć mechanizmy buforowe.
2.2. Wolumen finansowy i znaczenie dla budżetu
Analiza dokumentów budżetowych z lat 40. XIX wieku pozwala na precyzyjne określenie skali tego wsparcia. Zgodnie z zachowanymi sprawozdaniami, skumulowany „Kanon Uniwersytecki” do roku 1845 osiągnął wartość kapitałową 61 028 talarów, 1 srebrnego grosza i 10 fenigów. Stanowiło to ogromną sumę w ówczesnych realiach, biorąc pod uwagę, że roczne stypendium dla studenta wynosiło wówczas ok. 10–20 talarów.7
Poniższa tabela przedstawia strukturę wpływów finansowych zasilających Uniwersytet Wrocławski w pierwszej połowie XIX wieku, z wyszczególnieniem roli dóbr sekularyzowanych.
Tabela 1. Struktura wpływów Uniwersytetu Wrocławskiego z tytułu „Kanonu” i funduszy powiązanych (dane z lat 1840–1845)
| Źródło przychodu / Kategoria funduszu | Kwota (Taler) | Opis i uwagi kontekstowe |
| Kapitał zgromadzony „Universitäts-Kanon” | 61 028 | Całkowita wartość kapitałowa przypisana do obsługi renty uniwersyteckiej (stan na ok. 1845 r.). |
| Roczne odsetki z kapitału (Planowane) | 283 | Kwota ujęta w etacie budżetowym jako stały dochód z odsetek. |
| Roczne odsetki z kapitału (Rzeczywiste) | 324 | Rzeczywiste wpływy odnotowane w rachunkach (nadwyżka świadczy o dobrej koniunkturze lub skutecznej egzekucji). |
| Renta z Leopoldiny (Revenuen der Leopoldina) | 738 | Pozostałość po dawnym uposażeniu jezuickim, utrzymana w nowej strukturze. |
| Transfer z Głównego Funduszu Szkolnego | 6 527 | Wypłata z Haupt-Schulenfond, zasilanego m.in. z dochodów sekularyzowanych (kwota zredukowana z planowanych 8 702 talarów). |
| Fundusz stypendialny | 100 | Roczna pula na stypendia dla 10 studentów (ustanowiona w 1845 r.), pochodząca z odsetek od kapitału Kanonu. |
Dane te ujawniają, że „Kanon” nie był jednolitym strumieniem pieniędzy, lecz składał się z bezpośrednich rent gruntowych, odsetek od kapitałów lokowanych oraz transferów z centralnego funduszu edukacyjnego, który również był zasilany z majątków pocysterskich. Warto zauważyć, że kwota wypłacana z Głównego Funduszu Szkolnego (6 527 talarów) była niższa niż planowana (8 702 talary), co wskazuje na chroniczne napięcia budżetowe w państwie pruskim i konieczność ciągłych negocjacji kuratora uniwersytetu z Ministerstwem Finansów.7
2.3. Reforma z 1840 roku – Centralizacja przepływów
Początkowo (1811–1840) dochody z Rud i innych klasztorów (Lubiąż, Henryków) były wypłacane przez lokalne Królewskie Kasy Powiatowe (Königl. Kreiskassen). System ten był jednak niewydolny administracyjnie i uzależniał uniwersytet od lokalnych urzędników. W 1840 roku, za sprawą nadzwyczajnego pełnomocnika rządowego i kuratora uniwersytetu, Heinkego, dokonano reformy. Na drodze cesji (Cession) prawo do poboru „Kanonu” zostało przeniesione bezpośrednio na centralną Kasę Rządową (Regierungskasse). Od tego momentu Uniwersytet otrzymywał środki w ratach kwartalnych bezpośrednio od rządu, a rząd we własnym zakresie egzekwował należności od zarządców dóbr w Rudach. Był to krok milowy w uniezależnieniu budżetu akademickiego od fluktuacji w rolnictwie.7
Rozdział III – Dobra w Rudach i rola rodu Hohenlohe-Ratibor
3.1. Od własności królewskiej do arystokratycznego latyfundium
Po sekularyzacji dobra w Rudach nie pozostały długo w bezpośrednim zarządzie domeny królewskiej. Stały się one elementem wielkiej gry dyplomatycznej i odszkodowawczej w Europie po Kongresie Wiedeńskim. Prusy, dążąc do konsolidacji terytorialnej, musiały zrekompensować rodom arystokratycznym straty poniesione na zachodzie Niemiec (np. w Hesji).
W ten sposób dawne opactwo w Rudach trafiło w ręce Landgrafa Hessen-Rotenburg (Wiktora Amadeusza). Po wygaśnięciu tej linii, na mocy skomplikowanych koligacji rodzinnych, dobra przeszły na własność rodu Hohenlohe-Schillingsfürst, a konkretnie księcia Wiktora I (Victor I. Herzog von Ratibor). Utworzono wówczas Księstwo Raciborskie (Herzogtum Ratibor), którego sercem stały się pocysterskie Rudy.8
Książę Wiktor I, będąc nowym właścicielem, przejął dobra z „dobrodziejstwem inwentarza”, co w tym przypadku oznaczało również przejęcie zobowiązań wobec Uniwersytetu Wrocławskiego. Rudy stały się zatem prywatnym majoratem, ale obciążonym publicznoprawną służebnością finansową na rzecz nauki.
3.2. Konflikt interesów: Renowacja pałacu vs. zobowiązania uniwersyteckie
Objęcie Rud przez Wiktora I rozpoczęło okres intensywnych inwestycji. Dawny klasztor został przebudowany na wspaniałą rezydencję pałacową. W latach 1859–1860 realizowano projekty Carla Lüdecke w stylu neogotyckim, przekształcając ascetyczne wnętrza cysterskie w reprezentacyjne salony arystokratyczne. Wokół pałacu założono rozległy park krajobrazowy w stylu angielskim.8
Należy zauważyć, że fundusze na te kosztowne inwestycje pochodziły z tego samego źródła dochodu (gospodarka leśna i rolna dóbr rudzkich), co środki na „Kanon Uniwersytecki”. Istniało zatem naturalne napięcie ekonomiczne między potrzebami reprezentacyjnymi dworu książęcego a zobowiązaniami fiskalnymi wobec Wrocławia. Jednakże pozycja prawna Uniwersytetu, zabezpieczona przez państwo pruskie, była silna. Książę Wiktor, jako lojalny poddany i późniejszy prezes pruskiej Izby Panów (Herrenhaus), nie mógł uchylać się od płatności. Co więcej, sam ród Hohenlohe kultywował tradycje intelektualne (słynna biblioteka w Corvey), co łagodziło ten konflikt na płaszczyźnie symbolicznej.11
3.3. Spór prawny o „Schultisei von Matzkirch”
Przykładem skomplikowanych relacji własnościowych, które wpływały na dochodowość dóbr (a tym samym na bezpieczeństwo Kanonu), był spór prawny dotyczący sołectwa w Maciowakrzu (Matzkirch). Dokumenty historyczne wskazują na procesy sądowe, w których Książę Raciborski musiał udowadniać prawa do pewnych dochodów i gruntów, powołując się na dawne przywileje (nawet z XIII wieku), aby utrzymać integralność domeny. Stabilność prawna tych dóbr była kluczowa dla Uniwersytetu – każda utrata fragmentu majątku przez księcia mogła teoretycznie oznaczać zmniejszenie bazy dochodowej, z której naliczano Kanon.13
Rozdział IV – Transfer kapitału intelektualnego [biblioteka i zbiory sztuki]
wkrótce dodatkowe materiały
Relacja Rudy–Wrocław nie ograniczała się wyłącznie do pieniądza. Równie istotnym aspektem sekularyzacji był transfer „kapitału kulturowego”, który miał fundamentalne znaczenie dla prestiżu naukowego Uniwersytetu.
4.1. Wielka akcja biblioteczna (1810–1812)
Bezpośrednio po ogłoszeniu edyktu sekularyzacyjnego, do Rud przybyli komisarze rządowi z zadaniem zabezpieczenia najcenniejszych zbiorów. Wśród nich kluczową rolę odegrali Johann Gustav Büsching (archiwista i historyk sztuki) oraz Johann Gottlob Schneider (filolog klasyczny). Ich celem była selekcja księgozbioru cysterskiego i przewiezienie go do Wrocławia, aby zasilić nowo tworzoną Bibliotekę Uniwersytecką.1
Proces ten nie przebiegał bez konfliktów. Büsching i Schneider rywalizowali o wpływy i koncepcję zarządzania zbiorami. Schneider, który ostatecznie objął stanowisko dyrektora biblioteki głównej, dążył do stworzenia nowoczesnego warsztatu naukowego dla filologów. Büsching z kolei, mianowany w 1812 roku archiwistą i nadzorcą przedmiotów sztuki, skupiał się na ratowaniu zabytków malarstwa i rzeźby. Zbiory z Rud, w tym bezcenne średniowieczne rękopisy i inkunabuły, stały się perłami w koronie wrocławskich kolekcji. W ten sposób prowincjonalne opactwo zostało „ogołocone” ze swojej intelektualnej spuścizny, która została scentralizowana w stolicy prowincji, budując potęgę naukową Uniwersytetu.1
4.2. Instytucjonalizacja dziedzictwa: Muzeum Sztuki i Starożytności
Zbiory artystyczne przejęte z Rud i innych klasztorów (Lubiąż, Henryków) dały początek Muzeum Sztuki i Starożytności przy Uniwersytecie Wrocławskim (Museum für Kunst und Altertümer). Instytucja ta, powołana do życia w cieniu sekularyzacji, stała się ważnym ośrodkiem badawczym. Późniejsze stowarzyszenia, takie jak Verein für das Museum Schlesischer Alterthümer (założone w 1858 r.), kontynuowały misję opieki nad tymi zbiorami, często finansując swoje działania ze sprzedaży duplikatów lub dotacji miejskich.15 To pokazuje, że „zysk” Uniwersytetu z Rud był wielowymiarowy: finansowy (Kanon), biblioteczny (księgozbiór) i muzealny (artefakty).
Rozdział V – Wielka transformacja [„Ablösung” i rola Rentbanku]
W drugiej połowie XIX wieku relacja finansowa między Rudami a Uniwersytetem przeszła fundamentalną zmianę, wynikającą z ogólnopruskich reform agrarnych dążących do pełnego urynkowienia ziemi i zniesienia reliktów feudalnych.
5.1. Mechanizm Ablösung (Wykupu/Uwolnienia)
Pojęcie Ablösung (dosłownie: oddzielenie, wykup, spłata) odnosi się do procesu, w którym właściciele ziemscy (jak Książę Raciborski) mogli wykupić ciążące na ich majątkach stałe zobowiązania (renty, dziesięciny, kanony) poprzez jednorazową spłatę kapitału lub zamianę renty towarowo-gruntowej na rentę kapitałową. Podstawą prawną były ustawy z 1850 roku oraz powołanie do życia Banków Rentowych (Rentenbanken).12
Dla Uniwersytetu Wrocławskiego był to moment krytyczny. Dotychczasowa „żywa” więź z majątkiem w Rudach (gdzie dochód zależał od kondycji majątku) została zastąpiona relacją czysto finansową. Książę Raciborski, korzystając z pośrednictwa Rentbanku, spłacał zobowiązanie, emitując listy zastawne lub wpłacając gotówkę, którą Uniwersytet musiał następnie inwestować w bezpieczne papiery wartościowe.
5.2. Konkretne działania ablacyjne w dobrach raciborskich
Archiwalia wskazują na konkretne daty i akty prawne dotyczące tego procesu w dobrach księcia. W latach 1856–1860 przeprowadzono proces Ablösung dla majątku Klein Grauden (część domeny rudzkiej) oraz byłego klasztoru panien.18 Dokumenty Generalnej Komisji dla Śląska z lat 80. XIX wieku potwierdzają, że procesy te trwały dekady, a Książę Raciborski, stojąc na czele komitetów arystokratycznych, aktywnie promował te rozwiązania, dążąc do „wyczyszczenia” hipotek swoich dóbr z historycznych obciążeń.16
Tabela 2. Porównanie systemu „Kanonu” przed i po reformie Ablösung
| Cecha systemu | Przed Ablösung (ok. 1810–1850) | Po Ablösung (ok. 1850–1914) |
| Podstawa prawna | Edykt 1810, bezpośrednie obciążenie gruntu (Reallast). | Ustawy 1850, prawo bankowe, listy zastawne. |
| Źródło pieniądza | Bezpośredni dochód z rolnictwa/leśnictwa w Rudach. | Odsetki od kapitału zgromadzonego w Rentbanku. |
| Ryzyko | Zależne od urodzaju i cen płodów rolnych. | Zależne od inflacji i stabilności waluty (marki). |
| Pośrednik | Kasa Powiatowa / Kasa Rządowa. | Śląski Bank Rentowy (Schlesische Rentenbank). |
| Relacja Uniwersytet–Rudy | Bezpośrednia, organiczna więź majątkowa. | Zerwanie więzi; Rudy stają się tylko historycznym źródłem kapitału. |
5.3. Ekonomiczne skutki dla Uniwersytetu
Wykup zobowiązań przyniósł Uniwersytetowi duży zastrzyk kapitału nominalnego, ale w długim okresie okazał się pułapką. W drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku postępująca inflacja sprawiła, że stałe oprocentowanie papierów wartościowych (zazwyczaj 3,5% lub 4%) dawało realnie mniejszą siłę nabywczą niż dawne renty oparte na wartości ziemi i zboża. Uniwersytet stał się rentierem kapitałowym, a nie ziemskim, co w obliczu wstrząsów gospodarczych (a zwłaszcza I wojny światowej) doprowadziło do dewaluacji tych funduszy.
Rozdział VI – Rudy na tle Lubiąża i Henrykowa
Rudy nie były odosobnionym przypadkiem. Aby w pełni zrozumieć system finansowania Uniwersytetu, należy odnieść sytuację Rud do innych wielkich opactw śląskich.
6.1. Lubiąż (Leubus) – Gigantyzm i dewastacja
Opactwo w Lubiążu, największe cysterskie założenie na Śląsku, wniosło do budżetu Uniwersytetu ogromne środki, ale jego losy potoczyły się inaczej niż Rud. Podczas gdy Rudy stały się rezydencją książęcą, Lubiąż po 1810 roku pełnił funkcje utylitarne (szpital psychiatryczny, stadnina), co prowadziło do stopniowej degradacji substancji zabytkowej. Mimo to, dochody z dóbr lubiąskich (w tym z wiosek takich jak Schiedlo) były kluczowym składnikiem Kanonu.5 Heinrich Grüger, badacz dziejów Lubiąża, wskazywał, że odpowiedzialność za to dziedzictwo (w tym finansowe) spadała zarówno na państwo niemieckie, jak i później polskie.5
6.2. Henryków (Heinrichau) – Równoległa historia
Podobnie jak Rudy, opactwo w Henrykowie stało się rezydencją arystokratyczną (dla wielkich książąt Sachsen-Weimar-Eisenach). Również tutaj obowiązywał system Kanonu na rzecz Uniwersytetu. Analiza historyczna wykazuje, że Henryków, mimo pożarów i zniszczeń w przeszłości (np. najazd mongolski w 1241 r.), utrzymał swoją wartość ekonomiczną, co czyniło go stabilnym filarem budżetu akademickiego.20
Porównanie to ukazuje systemowość rozwiązania pruskiego: niezależnie od losów budynków (pałac, szpital, magazyn), ziemia uprawna i lasy dawnych klasztorów stanowiły nienaruszalną bazę podatkową dla nauki.
Rozdział VII – Implikacje długofalowe i dziedzictwo
Relacja między Uniwersytetem we Wrocławiu a dobrami w Rudach, ukształtowana przez edykt 1810 roku, przetrwała w zmienionych formach aż do 1945 roku. Była to relacja asymetryczna: Rudy „karmiły” Wrocław, tracąc własną autonomię i zasoby kulturowe, ale zyskując stabilnego, arystokratycznego zarządcę w postaci rodu Ratibor, który (w przeciwieństwie do urzędników państwowych w Lubiążu) dbał o rozwój majątku.
Dla Uniwersytetu, wpływy z sekularyzacji były fundamentem, który pozwolił przetrwać trudne początki (gdy kadra liczyła zaledwie kilku profesorów) i rozwinąć się w potężny ośrodek naukowy w drugiej połowie XIX wieku. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu do dziś przechowuje skarby wywiezione z Rud w 1810–1812 roku, stanowiąc żywy dowód tego historycznego transferu.
Paradoks historii polega na tym, że środki wypracowane przez stulecia przez mnichów w ramach Ora et Labora (Módl się i pracuj), zostały w epoce przemysłowej zaprzęgnięte do finansowania nauki świeckiej, często krytycznej wobec religii. „Kanon Uniwersytecki” stał się więc mostem łączącym feudalną, katolicką przeszłość Śląska z jego nowoczesną, pruską i akademicką przyszłością.
Aneks statystyczny
Tabela 3. Kalendarium relacji Rudy – Uniwersytet Wrocławski
| Rok | Wydarzenie | Znaczenie dla relacji finansowej i strukturalnej |
| 1810 | Edykt Sekularyzacyjny | Likwidacja opactwa w Rudach. Przejęcie aktywów przez państwo. Ustanowienie prawne roszczeń przyszłego uniwersytetu. |
| 1811 | Powstanie Uczelni | Założenie Uniwersytetu Wrocławskiego. Przypisanie dochodów z dóbr sekularyzowanych do jego budżetu. |
| 1812 | Transfer Biblioteczny | Büsching i Schneider organizują wywóz księgozbioru z Rud do Wrocławia.1 |
| 1820 | Zmiana Własności | Dobra rudzkie przechodzą w ręce Landgrafa Hessen-Rotenburg jako odszkodowanie. Utrzymanie obciążenia Kanonem. |
| 1834 | Era Hohenlohe | Wiktor I von Hohenlohe-Ratibor przejmuje Rudy. Początek wielkich inwestycji w pałac i park.8 |
| 1840 | Reforma Płatności | Centralizacja wypłat Kanonu przez Kasy Rządowe (cesja Heinkego). Koniec bezpośrednich płatności z kas powiatowych.7 |
| 1850+ | Ustawy Ablacyjne | Początek procesu wykupu ciężarów feudalnych (Ablösung). Przejście na system listów zastawnych Rentbanku.12 |
| 1856-60 | Wykup Klein Grauden | Konkretne procesy ablacyjne dla części dóbr rudzkich.18 |
Raport opracowano na podstawie szczegółowej analizy źródeł historycznych, aktów prawnych z XIX wieku oraz literatury przedmiotu dotyczącej historii Śląska, Prus i Uniwersytetu Wrocławskiego.
Cytowane prace:
- Gelehrte – Schulen – Netzwerke: Geschichtsforscher in Schlesien im langen 19. Jahrhundert [1 ed.] 9783412515683, 9783412516666 – DOKUMEN.PUB, https://dokumen.pub/gelehrte-schulen-netzwerke-geschichtsforscher-in-schlesien-im-langen-19-jahrhundert-1nbsped-9783412515683-9783412516666.html
- Säkularisation in Schlesien – Die Auflösung der Klöster und Stifte in Preußisch-Schlesien 1810 – GRIN, https://www.grin.com/document/173843
- From the past of the University of Wrocław (Outline of the history of the University up to 1945 and during the post-war years) – Repozytorium Uniwersytetu Wrocławskiego, https://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/140992/PDF/01_01_P_Jaworski_T_Kulak_From_the_past_of_the_Uniwersity_of_Wroclaw.pdf
- Frühneuzeitforschung in der Habsburgermonarchie : Adel und Wiener Hof, Konfessionalisierung, Siebenbürgen = Koraújkorkutatás, https://tti.abtk.hu/images/esemenyek/2018/PUGW/PUGW-7.pdf
- Zisterzienserabtei Leubus – Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen, https://kulturstiftung.org/zeitstrahl/zisterzienserabtei-leubus
- The Idea of the University and the Process of Secularisation – PARSE Journal, , https://parsejournal.com/article/the-idea-of-the-university-and-the-process-of-secularisation/
- Königlichen Universität zu Breslau, https://kpbc.umk.pl/Content/252491/PDF/Gromadzenie_POPC_030_23.pdf
- Nr 1(45) 2016, https://dbc.wroc.pl/Content/32035/PDF/Architectus_Nr1(45)2016.pdf
- Rudy Palace-Monastery – Wikipedia,https://en.wikipedia.org/wiki/Rudy_Palace-Monastery
- FRANCONIA NOBILITY – Foundation for Medieval Genealogy, https://fmg.ac/Projects/MedLands/FRANCONIA.htm
- Repräsentation Wissen Öffentlichkeit – Uni Kassel, https://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-86219-182-6.volltext.frei.pdf
- Full text of „Handbuch über den Königlich preussischen Hof und Staat” – Internet Archive, https://archive.org/stream/bub_gb_enUOAAAAYAAJ/bub_gb_enUOAAAAYAAJ_djvu.txt
- 364 – AHISTO, , https://www.rbmonline.cz/portal/book/90?lpage=244&esearch=Breslauer+Dom%40placeName
- Handbuch der historischen Buchbestände in Deutschland, Österreich und Europa (Fabian-Handbuch): Universitaetsbibliothek(Breslau), https://fabian.sub.uni-goettingen.de/fabian?Universitaetsbibliothek(Breslau)
- Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift, https://archive.org/download/schlesiensvorzei01schl/schlesiensvorzei01schl.pdf
- Kreis-Blatt für den Kreis Bolkenhain, https://bibliotekacyfrowa.pl/Content/133505/PDF/0465333-1883.pdf?handler=pdf
- Gesetzsammlung für die Königlich-Preußischen Staaten , 1874 – Digitalisierte Sammlungen der Staatsbibliothek zu Berlin, https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=PPN781548640&PHYSID=PHYS_0022&view=fulltext-endless
- Seria – Szukaj w Archiwach, https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/seria?p_p_id=Seria&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&_Seria_delta=45&_Seria_nameofjsp=jednostki&_Seria_resetCur=false&_Seria_id_serii=669096&_Seria_cur=19
- Schlesien, https://dbc.wroc.pl/Content/15911/PDF/12263.pdf
- Geschichte Schlesiens, https://sbc.org.pl/Content/17498/PDF/ii4026-1927-00-0001.pdf
opracowanie: D.Poborski / 2026
współpraca: poborski.eu
Jankowice 