Gutsbezirk (niem. Gut – majątek/dobra, Bezirk – dzielnica/okręg) to historyczna jednostka administracyjna w Prusach i innych państwach niemieckich, którą w języku polskim określa się mianem obszaru dworskiego. Była to specyficzna forma organizacji terytorialnej, w której granice prywatnej własności ziemskiej pokrywały się z granicami jednostki administracyjnej najniższego szczebla.
Kluczowe cechy Gutsbezirk
W odróżnieniu od typowej gminy wiejskiej (Landgemeinde), obszar dworski charakteryzował się następującymi cechami:
- Władza w rękach właściciela: Pełnię władzy administracyjnej sprawował właściciel ziemski (często przedstawiciel junkierstwa). Pełnił on funkcję naczelnika obszaru dworskiego (Gutsvorsteher).
- Uprawnienia policyjne: Właściciel posiadał tzw. prawo policji miejscowej. Oznaczało to, że mógł wydawać rozporządzenia porządkowe i pilnować ich przestrzegania na swoim terenie.
- Brak samorządu: Mieszkańcy obszaru dworskiego (robotnicy folwarczni, służba, rzemieślnicy) nie tworzyli wspólnoty samorządowej – nie wybierali rady ani wójta. Wszystkie decyzje zależały od właściciela.
- Obowiązki publiczne: Na właścicielu ciążyły obowiązki, które zazwyczaj należą do gminy, takie jak: utrzymanie dróg, mostów, opieka nad ubogimi oraz współfinansowanie lokalnej szkoły i kościoła.
Czy Gutsbezirk to folwark ? – wyjaśnienie różnic
Gutsbezirk nie jest tożsamy z folwarkiem, choć folwark mógł być częścią Gutsbezirku.
Jako obszar dworski był to wyłączony spod władzy gminy wiejskiej, podlegający bezpośrednio właścicielowi majątku (np. junkrowi), który pełnił funkcje administracyjne i policyjne.
Folwark to pojęcie gospodarcze, nie administracyjne – oznaczające zespół zabudowań i gruntów rolnych należących do majątku ziemskiego
Folwark mógł istnieć:
- w obrębie Gutsbezirku
- w obrębie gminy wiejskiej
- jako jeden z kilku folwarków w jednym obszarze dworskim
Kontekst geograficzny i historyczny
System ten dominował głównie w Prusach Wschodnich, na Pomorzu, Śląsku i w Poznańskiem (czyli na terenach dzisiejszej Polski, które w XIX wieku znajdowały się pod panowaniem pruskim).
| Cecha | Gmina wiejska (Landgemeinde) | Obszar dworski (Gutsbezirk) |
| Zarządzanie | Wybieralna rada i sołtys/wójt | Właściciel majątku (dziedziczny) |
| Własność | Podzielona między wielu gospodarzy | Skupiona w rękach jednej osoby/rodziny |
| Charakter | Samorządowy | Feudalno-autokratyczny |
Likwidacja obszarów dworskich
Obszary dworskie były postrzegane jako przeżytek systemu feudalnego, dający wielkim właścicielom ziemskim nadmierną kontrolę nad ludnością.
Reforma w 1928/1929 r. – w Republice Weimarskiej (w tym w pruskich prowincjach) przeprowadzono szeroko zakrojoną reformę, która zniosła większość Gutsbezirke, włączając je do sąsiednich gmin wiejskich lub przekształcając w samodzielne gminy.
Na podstawie uchwały Pruskiego Ministerstwa Stanu z dnia 13 sierpnia 1929 roku, z dniem 30 września 1929 roku przeprowadzono reformę administracyjną polegającą na zniesieniu leśnych obszarów dworskich w powiecie raciborskim, w tym obszaru dworskiego Jankowitz-Rauden.
Szczegóły podziału tego obszaru przedstawiały się następująco:
- Części zamieszkałe – wszystkie zamieszkałe części obszaru dworskiego, z wyjątkiem leśniczówki Wildek, zostały włączone do gminy wiejskiej Jankowitz-Rauden;
- Leśniczówka Wildek – obiekt ten (Forsthaus Wildek) został wyłączony z Jankowic i przyłączony do gminy Małe Rudy (Klein Räuden);
- Niezamieszkałe grunty leśne – pozostała, główna część obszaru (określana jako „reszta”) została połączona z gruntami innych zniesionych w tym samym czasie obszarów dworskich (Hammer, Nensa, Ruda, Schymotschütz, Solarnia i Wellendorf), tworząc jeden nowy, scalony obszar dworski o nazwie Ratiborhammer (Kuźnia Raciborska).
[dla odróżnienia – na terenach byłego zaboru pruskiego, które wróciły do Polski po 1918 roku, obszary dworskie istniały jeszcze przez pewien czas. Zostały ostatecznie zlikwidowane na mocy reformy administracyjnej w 1933 roku – ustawa o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego].
Dlaczego to pojęcie jest dziś ważne?
Znajomość tego terminu jest kluczowa dla historyków, genealogów i badaczy architektury, ponieważ w dawnych księgach metrykalnych i dokumentach katastralnych często pojawia się rozróżnienie na wieś (wieś włościańską) i dwór (obszar dworski). Wyjaśnia to strukturę społeczną dawnych wsi, gdzie pałac i folwark stanowiły odrębny organizm prawny od reszty miejscowości.
opracowanie: D.Poborski / 2026
Jankowice 