Słownik trudnych pojęć, terminów historycznych, prawnych i miar występujących w analizowanych dokumentach:

A

• Abfindung – Rekompensata, spłata, odszkodowanie lub wykup. W kontekście reform agrarnych (uwłaszczenia) oznaczało to ekwiwalent (w ziemi lub gotówce), jaki chłop otrzymywał lub musiał zapłacić w zamian za zrzeczenie się dawnych praw (np. do lasu) lub zniesienie pańszczyzny,
• Abgang – Rozchód, ubytek, wydatek. Termin używany w księgowości kameralnej jako przeciwieństwo przychodu (Zugang). Oznaczał także wyprowadzkę mieszkańca z terenu gminy;
• Ablösung (Dienstablösung) – Wykup, uwłaszczenie, komutacja. Proces prawny polegający na zniesieniu ciężarów feudalnych (pańszczyzny, danin) w zamian za jednorazową spłatę lub stałą rentę pieniężną, prowadzący do pełnej własności ziemi;
• Ablösungskapital – Kapitał wykupny. Kwota, którą rolnik musiał zapłacić (często przy pomocy kredytu państwowego), aby stać się pełnym właścicielem ziemi i uwolnić się od ciężarów feudalnych;
• Abraum – Odpady leśne, pozostałości po wyrębie (gałęzie, kora, wierzchołki). Mieszkańcom często pozwalano zbierać Abraum jako opał, w odróżnieniu od pełnowartościowego drewna;
• Abschlag – Zaliczka, częściowa spłata długu, rata. Także potrącenie od głównej sumy;
• Abschoß (Abschoß Gelder) – Podatek wywozowy lub emigracyjny (gablne). Opłata wnoszona przy wyprowadzaniu majątku za granicę lub do innej jurysdykcji;
• Abschrift – Odpis, kopia dokumentu. Często występująca jako Copia vidimata (odpis uwierzytelniony);
• Abwälzung – Przerzucenie, przeniesienie (ciężarów) lub komutacja świadczeń z formy naturalnej na pieniężną;
• Acceptiren – Akceptować, przyjmować (np. warunki ugody, weksel). Termin prawny oznaczający oficjalne przyjęcie zobowiązania;
• Acquirent – Nabywca. Termin prawny określający osobę kupującą majątek (w dokumentach często odnosi się do Księcia Hesji lub Sayn-Wittgensteina nabywających dobra pocysterskie);
• Acta (Akta) – Zbiór dokumentów, teczka sprawy, akta sądowe lub administracyjne;
• Actuarius (Aktuariusz) – Urzędnik sądowy lub kancelaryjny (pisarz) odpowiedzialny za sporządzanie protokołów, prowadzenie ksiąg i dbanie o poprawność wpisów;
• Actum – „Działo się”. Łacińska formuła otwierająca protokół lub dokument, wskazująca na miejsce i czas dokonania czynności prawnej;
• Ad acta – „Do akt”. Formuła urzędowa oznaczająca zakończenie sprawy i skierowanie dokumentów do archiwum (często równoznaczna z zamknięciem postępowania);
• Adjudication (Adjudicatoria) – Przysądzenie własności. Sądowa decyzja o przyznaniu prawa własności (zazwyczaj po licytacji);
• Aerarium – Skarb Państwa (Fiskus). Termin używany w dokumentach pruskich;
• Agio – Różnica kursowa, dopłata do wartości nominalnej pieniądza przy wymianie walut (np. między monetą konwencyjną a kurantem);
• Agnition (Agnoscieren) – Uznanie (np. długu, roszczenia lub faktu). Potwierdzenie przez stronę, że zgadza się z przedstawionymi wyliczeniami;
• Allegat (Allegiert) – Załącznik, dokument przytoczony lub powołany w piśmie głównym;
• Allgemeines Landrecht (ALR) – Powszechne Prawo Krajowe dla Państw Pruskich z 1794 roku. Główny kodeks cywilny i karny regulujący życie w Prusach;
• Allodial (Allod-Edict) – Dotyczący własności alodialnej (pełnej, wolnej od lenna). Edykt alodialny pozwalał na zamianę własności lennej na pełną;
• Al pari – Według wartości nominalnej (stosunek 1:1). Wierzyciele protestowali przeciwko spłacie długów papierami wartościowymi liczonymi al pari, gdy ich wartość rynkowa była niższa;
• Alt Senciert – Oznaczenie informacji przeniesionej ze starych rejestrów, ewidencji lub urbarzy;
• Amtmann – Urzędnik, zarządca (np. dóbr domenalnych), sędzia w dawnym systemie administracyjnym na szczeblu lokalnym;
• Amts-Schreiber – Pisarz urzędowy. Osoba prowadząca dokumentację w urzędzie;
• Anerkennung – Uznanie, potwierdzenie (np. praw, długu, zwierzchności);
• Angehender Gärtner – „Przyszły” lub „zaczynający” zagrodnik. Określenie osoby aspirującej do objęcia gospodarstwa, która nie dopełniła jeszcze wszystkich formalności;
• Angreßner (Angreßnerstelle / Angreßhüttel) – Specyficzna dla Śląska nazwa osadnika/zagrodnika lub jego gospodarstwa (często na terenach nowo zagospodarowanych lub leśnych);
• Anheimstellen – Pozostawić do decyzji, oddać pod rozwagę przełożonego (zwrot urzędowy);
• Anlage – Załącznik do pisma;
• Anschlag – Szacunek, wycena, kosztorys, taksa (np. majątku ziemskiego, dochodów);
• Anstand – Przyzwoitość, dobre maniery, decorum (wymagane w pismach urzędowych kierowanych do arystokracji);
• Antiquitus – (łac.) Od starożytności / od dawien dawna. Termin podkreślający tradycyjny charakter obowiązku;
• Anweisung – Polecenie wypłaty (asygnata), przekaz pieniężny lub instrukcja/wytyczna urzędowa;
• Apanage – Apanaż. Uposażenie przyznawane członkom rodzin panujących lub odszkodowanie dla wywłaszczonych władców (np. dla Księcia Hesji za utracone ziemie);
• Appellation (Appellatorio) – Apelacja / W postępowaniu odwoławczym;
• Approbatoria – Aprobata, zatwierdzenie (np. rachunków) przez władzę zwierzchnią, absolutorium;
• Attest – Atest, zaświadczenie urzędowe;
• Auflassung – Formalna zgoda na przeniesienie własności nieruchomości (rezygnacja na rzecz nabywcy), składana przed sądem lub notariuszem;
• Aufhebung – Zniesienie, likwidacja (np. praw, ciężarów, klasztoru);
• Auscultator (Auskultator) – Najniższy stopień w pruskiej karierze prawniczej (stażysta sądowy, który „przysłuchiwał się” rozprawom);
• Auseinandersetzung – Rozgraniczenie, separacja, uregulowanie stosunków własnościowych (np. między dworem a wsią w procesie uwłaszczenia);
• Ausfall – Niedobór, strata, deficyt w kasie lub budżecie;
• Ausfertigung – Sporządzenie oficjalnego dokumentu (odpisu/wypisu) mającego moc oryginału;
• Ausgabe – Wydatek (w księgowości);
• Ausmoderten – Gnić, butwieć (o zbożu pozostawionym na polu z powodu opieszałości urzędników);
• Aussteuern – W kontekście regulacji gruntów: odprawić, wykluczyć, usunąć z posiadania;
• Aussaat – Zasiew. Ilość ziarna potrzebna do obsiania pola; także miara powierzchni gruntu;
• Auszug (Auszügler) – Dożywocie / Wycug. Prawo do mieszkania i utrzymania po przekazaniu gospodarstwa następcy; Wycugnik (emerytowany rolnik);
• Axt (Gebrauch der Axt) – Prawo do używania siekiery w lesie. Symbol pełnego prawa do wyrębu, w przeciwieństwie do zbierania chrustu rękami;

B

• Bäckerwaaren – Towary piekarnicze. Termin użyty w sporze o jakość chleba deputatowego;
• Bankmeister – Urzędnik finansowy (mistrz bankowy/kasowy) zarządzający funduszami;
• Bar / Baar (Barzahlung) – Gotówka (płatność gotówkowa). Wierzyciele domagali się jej zamiast papierów wartościowych;
• Bartenmacher – Wytwórca toporów/siekier (rzadki zawód wymieniony w dokumentach);
• Bauergut – Gospodarstwo chłopskie (kmiece), pełnorolne. Największa jednostka w strukturze wsi chłopskiej;
• Bauerngutsbesitzer – Właściciel gospodarstwa kmiecego;
• Bauholz – Drewno budulcowe (grubizna). Cenne pnie używane do konstrukcji, o które toczyły się spory;
• Bau-Brief – List budowlany. Zezwolenie na budowę lub osiedlenie się na danym terenie;
• Bauvogt – Wójt budowlany / nadzorca budowlany;
• Bedingungen – Warunki (np. licytacji, kontraktu);
• Befriedigt – Zaspokojony (o wierzycielu, który otrzymał spłatę długu);
• Behändigungs-Schein – Dowód doręczenia pisma (zwrotka).
• Beilage – Załącznik do pisma;
• Bekanntnuß (Bekenntnis) – Wyznanie, oświadczenie, uznanie (np. długu);
• Berghäusler – Chałupnik górski. Mieszkaniec wyżej położonych terenów (tzw. „górek”), często pracujący w lesie;
• Berichtigung – Sprostowanie, korekta, uregulowanie. Proces poprawiania wpisów w księgach wieczystych lub regulowania płatności;
• Besatz – Inwentarz (żywy i martwy), obsada gospodarstwa, wyposażenie niezbędne do jego prowadzenia;
• Bescheidung / Bescheid – Decyzja urzędowa, odpowiedź, postanowienie;
• Besitz – Posiadanie (w sensie prawnym);
• Besitz-Titel – Tytuł posiadania/własności;
• Besitzqualität – Jakość posiadania. Charakter prawny władania gruntem (np. dziedziczne, czasowe);
• Besitzstand – Stan posiadania (całokształt praw majątkowych);
• Besserung der Einkommnisse – Poprawa (podwyżka) uposażenia/dochodów;
• Bestallung – Akt mianowania na urząd, nominacja;
• Bestand – Stan (np. lasu, kasy, inwentarza);
• Bestandsrecht – Prawo do dzierżawy lub trwałego użytkowania;
• Betreffnissen – Należności, sprawy, uwarunkowania dotyczące danego tematu;
• Beweis-Antretung – Przystąpienie do dowodzenia (etap procesu sądowego);
• Bienäpfel – Dzikie jabłka (leśne);
• Billigkeit – Słuszność. Zasada prawna i moralna,.
• Brande / Branntwein – Gorzałka / Wódka. Ważny produkt gospodarki folwarcznej w Rudach;
• Brauer-Gut – Dobro browarne. Gospodarstwo z przywilejem warzenia piwa, często należące do elity wiejskiej;
• Brennholz – Drewno opałowe;
• Brennertorf – Torf opałowy;
• Bruchpfennige – Ułamkowe części feniga (występujące w precyzyjnych wyliczeniach podatkowych);
• Brücken zur Wäsche – Pomosty do prania (kładki na ciekach wodnych w lesie);
• Bureau – Biuro, kancelaria, wydział urzędu;
• Bürgerliche Ehrenrechte – Obywatelskie prawa honorowe. Ich posiadanie było warunkiem pełnienia funkcji publicznych;
• Burglehn – Lenno zamkowe;
• Buschhäusler – Chałupnik leśny. Osoba mieszkająca w lesie („w krzakach”), często bez ziemi, pracująca dla leśnictwa;
• Buttergeld – Pieniądze na masło. Dodatek do pensji będący ekwiwalentem dawnego deputatu tłuszczowego;

C

• Cabinets-Ordre (Kabinets-Ordre) – Rozkaz Gabinetowy. Decyzja wydana osobiście przez Króla, mająca moc ustawy,,,.
• Cammer (Kammer) – Kamera (Izba). Urząd administracyjny zarządzający dobrami księcia lub państwa,,.
• Cammer-Conducteur – Konduktor kameralny. Urzędnik techniczny (geodeta) w administracji pruskiej.
• Canon / Kanon (Dotations-, Patronats-) – Stały czynsz roczny (np. na rzecz kościoła lub szkoły). Przedmiot wielkiego sporu między Księciem a Państwem,,,,.
• Cantate – Niedziela Cantate (4. po Wielkanocy). Dawny sposób datowania dokumentów,,.
• Cantor – Kantor. Zakonnik odpowiedzialny za śpiew w chórze,.
• Capitalien / Kapital – Kapitały, fundusze pieniężne,.
• Capitalisirung – Kapitalizacja. Wycena wartości majątku na podstawie generowanego dochodu,.
• Capital-Geschoß – Opłata kapitałowa, podatek od majątku.
• Cassen-Abschluß – Zamknięcie kasy (bilans).
• Cataster / Kataster – Rejestr gruntów do celów podatkowych i prawnych,.
• Cautel / Kautela – Środek ostrożności, zabezpieczenie prawne, warunek.
• Cellar / Cellerarius – Szafarz, piwniczy. Zakonnik zarządzający zapasami i prowiantem,.
• Cessiones (Cesje) – Przelew wierzytelności, przeniesienie praw do długu na inną osobę.
• Chaussee Gebühren – Opłaty drogowe (myto) za korzystanie z utwardzonych dróg.
• Cito / Citissime – (łac.) Szybko / Bardzo pilnie / Najśpieszniej. Adnotacja na dokumentach wymagających natychmiastowej uwagi,,.
• Classifications-Commission – Komisja Klasyfikacyjna (do oceny jakości gruntów dla celów podatkowych).
• Collaborator – Współpracownik, asystent nauczyciela lub duchownego.
• Collationirung – Kolacjonowanie. Urzędowe porównanie odpisu z oryginałem.
• Collegio / Collegium – Kolegium. Ciało urzędnicze lub sądowe podejmujące decyzje zbiorowo,,.
• Colonial Waaren – Towary kolonialne (cukier, kawa, tytoń).
• Commune / Communat – Gmina, wspólnota wiejska.
• Communicata – Udostępnione akta lub dowody (w procesie sądowym).
• Compensative / Compensiren – Kompensata. Wzajemne potrącenie roszczeń lub zniesienie kosztów procesu,,.
• Competenz-Streit – Spór kompetencyjny (o to, który urząd ma prawo decydować).
• Concurs (Konkurs) – Upadłość, bankructwo, postępowanie układowe z wierzycielami.
• Condemnata – Zasądzone należności, wyroki skazujące na zapłatę,,,,.
• Condictio indebiti – (łac.) Roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia (argument prawny).
• Conferenda – (łac.) Składniki majątku zaliczane na poczet schedy spadkowej.
• Conferenz – Konferencja, oficjalna narada urzędowa,.
• Confirmation – Konfirmacja. Uroczyste zatwierdzenie przywileju lub umowy przez władzę zwierzchnią,,.
• Confiscation – Konfiskata.
• Consens – Konsens. Urzędowa zgoda lub zezwolenie (np. na ślub, osiedlenie),.
• Contravention – Kontrawencja. Naruszenie przepisów, wykroczenie.
• Contribuent – Podatnik, płatnik kontrybucji,.
• Convent – Konwent. Zgromadzenie zakonników posiadających prawo głosu,.
• Conv. Münz (Konventionsmünze) – Moneta konwencyjna. Waluta oparta na srebrze, stabilniejsza od kuranta.
• Copialien – Opłaty kancelaryjne za sporządzanie odpisów.
• Courant / Kurant – Waluta obiegowa (pełnowartościowa moneta kruszcowa),,,.
• Creditor – Wierzyciel.
• Cujus est commodum, ejus est incommodum – (łac.) „Czyja korzyść, tego ciężar”. Zasada prawna użyta przez Fiskus przeciwko Księciu,.
• Curator – Kurator. Opiekun prawny (np. osoby nieobecnej lub wdowy),.
• Custos – Kustosz. Zakonnik odpowiedzialny za skarbiec, archiwum lub budynki klasztorne,.

D

• Decernat (Dec.) – Departament, wydział lub referat w strukturze administracyjnej (np. w administracji dóbr księcia raciborskiego). Oznaczenie to pojawia się przy sygnaturach akt (np. „Dec. III”),.
• Decret (Dekret) – Oficjalne postanowienie, zarządzenie lub decyzja wydana przez sąd lub urząd, często nakazująca dokonanie wpisu w księgach wieczystych lub rozstrzygająca kwestię proceduralną,,,.
• Deposition (Depozycja) – Zeznanie złożone pod przysięgą przed sądem lub komisją, a także formalne złożenie dokumentów lub oświadczenie woli,,.
• Deputat – Część wynagrodzenia lub przywileju wypłacana w naturze (np. w zbożu, drewnie, soli) pracownikom folwarcznym, nauczycielom, duchownym lub urzędnikom. W dokumentach wymieniane są deputaty w postaci żyta, grochu, a także „deputat leśny” (drewno opałowe),,,,.
• Deputation (Deputacja) – Komisja lub zespół urzędników wyznaczony do konkretnych zadań, np. „Armen Deputation” (Deputacja ds. Ubogich) zajmująca się opieką społeczną,.
• Deputirte (Deputowani) – Wybrani mężowie zaufania ze wsi, delegaci reprezentujący interesy gromady wiejskiej w negocjacjach z dworem (Dominium) w sprawach regulacji gruntów i zniesienia pańszczyzny. Często byli to analfabeci, podpisujący się krzyżykami,,.
• Descendenten (Zstępni) – Potomkowie w linii prostej (dzieci, wnuki). W prawie serwitutowym udowodnienie bycia „zstępnym” pierwotnego posiadacza przywileju było kluczowe dla zachowania praw do drewna,.
• Dienstablösung – Wykup służb (pańszczyzny). Proces prawny polegający na zamianie dawnych powinności osobistych (pracy przymusowej) na rentę pieniężną lub oddanie części ziemi, prowadzący do uwłaszczenia,,.
• Dienstmann – Sługa, robotnik zobowiązany do określonych prac służbowych na rzecz pana.
• Dispensier – Wydatkowanie środków na bieżące potrzeby (np. materiały piśmiennicze, opał) dla szkół lub funduszy celowych,.
• Dominial – Przymiotnik oznaczający przynależność do pana feudalnego lub zarządu dóbr (np. „Dominial-Wälder” – lasy pańskie, „Dominial-Aecker” – pola pańskie),,,.
• Dominium – Władztwo gruntowe, obszar dworski lub zarząd majątku ziemskiego (często w odniesieniu do administracji Księcia Raciborskiego po sekularyzacji). Dominium posiadało osobowość prawną i mogło być stroną w sporach sądowych z chłopami lub Skarbem Państwa,,,,,.
• Dotations-Canon (Kanon Dotacyjny) – Stałe, roczne świadczenie pieniężne (zazwyczaj 300 talarów), które właściciel dóbr po-cysterskich (Książę) był zobowiązany płacić na utrzymanie kościołów i szkół. Był to przedmiot długoletniego sporu prawnego między Fiskusem a Księciem,,,,.
• Durchlaucht – Tytuł arystokratyczny „Wasza Książęca Mość” / „Jasność”, używany w korespondencji do książąt suwerennych i wysokiej arystokracji (np. Księcia von Ratibor lub Kanclerza Hardenberga),,,,.

E

• Eigenthum (Własność) – W dawnym prawie oznaczało pełne prawo własności, w przeciwieństwie do posiadania zależnego czy użytkowania. Celem reform było nadanie chłopom ziemi „zum Eigenthum” (na własność),,,,.
• Eigenthümer (Właściciel) – Osoba posiadająca pełne prawo własności do nieruchomości, co w przypadku chłopów następowało zazwyczaj po procesie regulacji i wpisie do księgi wieczystej,,.
• Eingezogene Güter – Dosłownie „wciągnięte dobra”, czyli majątki skonfiskowane lub przejęte przez państwo (sekularyzowane), w szczególności dobra klasztorne po 1810 roku,.
• Einlieger (Komornik / Lokator) – Mieszkaniec wsi nieposiadający własnego domu ani ziemi (lub posiadający tylko chałupę bez gruntu), wynajmujący izbę u gospodarza (kmiecia lub zagrodnika). Była to najniższa warstwa społeczna na wsi, często pracująca najemnie,,,,,.
• Einräumen – Przyznać, dopuścić, wprowadzić w posiadanie (np. przyznać prawo do poboru drewna),.
• Einsicht – Wgląd (np. do akt lub list podatkowych wyłożonych publicznie),.
• Einwilligung – Formalna zgoda lub zezwolenie, np. zgoda pana feudalnego na sprzedaż ziemi przez chłopa, niezbędna do ważności transakcji,,.
• Emerit – Ksiądz emeryt lub były zakonnik (ekskonwentuał), który po kasacie klasztoru otrzymywał od państwa lub z funduszu kościelnego dożywotnie utrzymanie/rentę,,,,.
• Emolumente (Emolumenty) – Dochody, pożytki lub dodatkowe świadczenia (np. deputaty, prawo do drewna) związane z piastowaniem urzędu lub posiadaniem gospodarstwa,.
• Entlastung – Zwolnienie z ciężarów, długów lub obowiązków; odciążenie hipoteki.
• Entschädigung – Odszkodowanie lub rekompensata (pieniężna lub w ziemi) za utracone prawa, np. za zniesienie serwitutów leśnych lub za budynek szkolny,,,,.
• Erbpacht (Dzierżawa dziedziczna) – Forma władania ziemią, w której użytkownik miał prawa zbliżone do właściciela (dziedziczenie, zbywalność) w zamian za stały czynsz (kanon).
• Erbzins (Czynsz dziedziczny) – Stała opłata wnoszona przez posiadacza ziemi na rzecz właściciela zwierzchniego w zamian za prawo dziedziczenia użytkowania,,.
• Erbschafts-Regulirung – Regulacja spadkowa; postępowanie sądowe mające na celu ustalenie spadkobierców i podział majątku,.
• Exconventual (Ex-konwentual) – Były członek konwentu (zakonnik) po sekularyzacji zakonu. Często otrzymywali oni renty lub pełnili funkcje duszpasterskie,,.
• Execution (Egzekucja) – Przymusowe ściągnięcie należności lub wykonanie wyroku przez komornika (egzekutora),.
• Eximieren / Exemption – Wyłączyć, zwolnić (np. spod jurysdykcji lub z opłat).
• Extraordinarium – Budżet nadzwyczajny; rubryka w księgowości przeznaczona na nieprzewidziane lub jednorazowe wydatki i wpływy (np. ze sprzedaży gruntów),.

F

• Feldmark – Terytorium wsi, obręb polny obejmujący wszystkie grunty należące do danej miejscowości.
• Fideicommiß (Fideikomis) – Ordynacja rodowa; majątek ziemski (np. dobra księcia raciborskiego), który był niepodzielny i niezbywalny, przechodząc w całości na najstarszego syna,.
• Fingierte Einkommensteuersätze (Fikcyjne stawki podatku dochodowego) – Szacunkowe stawki przypisywane osobom o niskich dochodach (niepłacącym podatku państwowego), służące jako podstawa do naliczania opłat lokalnych, np. szkolnych,.
• Fiscus / Fiskus (Skarb Państwa) – Skarb Państwa Królewskiego Pruskiego. Instytucja reprezentująca państwo w sprawach majątkowych, która przejęła dobra po sekularyzacji zakonów i prowadziła spory z nowymi właścicielami,,,,,.
• Fischerey (Rybołówstwo) – Prawo do połowu ryb. W dokumentach czasem określane jako „wolne” (Frey), co było przywilejem dla mieszkańców,.
• Forensen – Właściciele zamiejscowi. Osoby posiadające nieruchomości na terenie danej gminy (np. obszaru dworskiego), ale mieszkające gdzie indziej. Podlegali oni specjalnym procedurom podatkowym,,,.
• Forensensteuer – Podatek od właścicieli zamiejscowych,.
• Forst-Zins – Czynsz leśny; opłata uiszczana za prawo użytkowania gruntów leśnych lub poboru drewna,.
• Forstfrevel – Wykroczenie leśne (kradzież drewna, kłusownictwo, szkody w lesie),.
• Forstgerechtigkeit / Forstberechtigung – Uprawnienia leśne (serwituty); prawo do korzystania z zasobów lasu (drewno, ściółka, wypas),.
• Forsthaus – Leśniczówka; siedziba leśniczego,.
• Freibauer (Wolny kmieć/chłop) – Kategoria zamożniejszych chłopów, którzy posiadali ziemię na prawie zbliżonym do własności i byli zwolnieni z wielu ciężarów feudalnych,,.
• Freigärtner (Wolny zagrodnik) – Zagrodnik posiadający gospodarstwo (dom, ogród, pole) o statusie „wolnym” od pańszczyzny lub z uregulowanymi czynszami. Stanowili elitę wiejską obok wolnych kmieci,,,,,.
• Freihäusler (Wolny chałupnik) – Chałupnik posiadający dom na własność, zazwyczaj bez ziemi ornej, zwolniony z pańszczyzny, ale płacący czynsz,,.
• Freyholz (Wolne drewno) – Prawo do bezpłatnego poboru drewna z lasu.
• Frohndienst / Frondienst (Pańszczyzna) – Przymusowa, darmowa praca na rzecz pana feudalnego (Dominium). W XIX wieku była stopniowo znoszona i zamieniana na renty,,.

G

• Gärtner (Zagrodnik) – Kategoria chłopa w dawnej stratyfikacji wiejskiej na Śląsku. Zagrodnik stał niżej w hierarchii niż kmieć (Bauer), ale wyżej niż chałupnik (Häusler). Posiadał własny dom i ogród (zagrodę) oraz niewielką ilość ziemi uprawnej, zazwyczaj niewystarczającą do pełnego utrzymania rodziny, co zmuszało go do pracy najemnej lub rzemiosła. Dokumenty rozróżniają Robotgärtner (zagrodników pańszczyźnianych) i Freigärtner (wolnych zagrodników),,.
• Gebäudenutzungswert (Wartość użytkowa budynku) – Termin podatkowy określający szacunkowy dochód, jaki budynek mógłby przynieść z wynajmu. Służył jako podstawa do naliczania podatku budynkowego w Prusach.
• Gefälle – Dawne określenie na stałe dochody, należności, czynsze i podatki płynące z majątku ziemskiego, a także opłaty sądowe (Jurisdictions Gefälle),.
• Geheime Registratur (Tajna Rejestratura) – Kancelaria zajmująca się dokumentami o wysokim znaczeniu państwowym lub majątkowym (np. dotyczącymi dóbr królewskich), niedostępnymi publicznie. Nie oznaczało to „szpiegostwa”, lecz poufność administracyjną.
• Geheimer Rath (Tajny Radca) – Wysoki tytuł urzędniczy w Prusach, nadawany osobom zajmującym kluczowe stanowiska w administracji państwowej (np. w ministerstwach).
• General-Pächter (Dzierżawca Generalny) – Osoba zarządzająca całym kompleksem dóbr ziemskich (np. kluczem majątków) w imieniu właściciela (państwa lub księcia), odpowiedzialna za całość gospodarki i odprowadzanie dochodu,.
• Gerechtsame / Gerechtigkeit – Uprawnienie, przywilej, prawo (często dziedziczne). W dokumentach najczęściej w kontekście Holzgerechtsame (prawa do poboru drewna) lub Hütungsgerechtigkeit (prawa do wypasu),.
• Gerichtsordnung – Ordynacja sądowa; zbiór przepisów regulujących sposób prowadzenia procesów i postępowania dowodowego przed sądami pruskimi.
• Gesamtschulverband (Zbiorczy Związek Szkolny) – Organizacja zrzeszająca kilka jednostek administracyjnych (np. gminę wiejską i obszar dworski) w celu wspólnego finansowania i utrzymania jednej szkoły,.
• Gnadengehalt – „Pensja z łaski”. Rodzaj renty lub zasiłku wypłacanego przez państwo pruskie byłym zakonnikom i zakonnicom po sekularyzacji ich klasztorów, a także zasłużonym urzędnikom,.
• Grundbuch (Księga Gruntowa / Wieczysta) – Rejestr publiczny dokumentujący stan prawny nieruchomości. W Prusach system ten był bardzo nowoczesny i pozwalał na precyzyjne śledzenie historii własności i obciążeń,.
• Grundgerechtigkeiten – Uprawnienia gruntowe; prawa nierozerwalnie związane z posiadaniem konkretnej ziemi (a nie z osobą właściciela), np. prawo do wypasu w pańskim lesie przypisane do danej zagrody.
• Grundsteuer (Podatek gruntowy) – Podatek płacony od posiadanej ziemi, wyliczany na podstawie jej jakości i dochodowości. Dokumenty zawierają liczne wyciągi z Grundsteuermutterrolle (matrykuły tego podatku).
• Grundzins (Czynsz gruntowy) – Stała opłata roczna płacona właścicielowi zwierzchniemu (Dominium) z tytułu użytkowania ziemi. Nawet po wykupie ziemi na własność często pozostawały drobne opłaty rekognicyjne tego typu.
• Grzywna – Dawna jednostka obliczeniowa i wagowa srebra. W średniowieczu i renesansie była podstawową jednostką przy większych transakcjach na Śląsku (dzieliła się zazwyczaj na 48 groszy).
• Guter Groschen (Dobry Grosz) – Srebrna moneta pruska o wyższej wartości niż grosz miedziany czy lekki („Lekki Grosz”). Używana do określania solidnego wynagrodzenia lub w rozliczeniach wymagających „twardej waluty”.
• Gutsbezirk (Obszar Dworski) – Specyficzna jednostka podziału administracyjnego w Prusach (do lat 20. XX w.), niezależna od gminy wiejskiej. Właścicielem i zarządcą był Pan Dworu (Gutsherr), który sprawował tam władzę administracyjną i policyjną nad mieszkańcami,.
• Gutsherr / Gutsherrschaft – Pan Dworu / Władza Dworska (Dominium). Właściciel majątku ziemskiego posiadający uprawnienia publiczno-prawne na swoim terenie.

H

• Handzeichen – Znak ręczny. W przypadku osób niepiśmiennych (np. chłopów, deputowanych wiejskich) były to zazwyczaj trzy krzyżyki (+++) stawiane na dokumencie w obecności świadków i urzędnika, mające moc prawną podpisu.
• Hauptbeleg – Główny dowód księgowy; dokument zbiorczy podsumowujący wszystkie przychody i wydatki majątku lub fundacji za dany okres obrachunkowy.
• Haus-Nothdurft – „Potrzeba domowa”. Termin prawny oznaczający ilość surowca (np. drewna z lasu), którą poddany mógł pobrać wyłącznie na własny użytek (na opał, naprawy), bez prawa do jego sprzedaży.
• Häusler (Chałupnik) – Najniższa warstwa osadników wiejskich, posiadająca własny dom (chałupę), ale bardzo mało ziemi (zazwyczaj tylko ogródek) lub wcale. Utrzymywali się głównie z pracy najemnej lub rzemiosła,.
• Hebeliste (Lista poborowa) – Urzędowy wykaz podatników wraz z przypisanymi im kwotami podatku do zapłacenia. Na podstawie tego dokumentu poborca lub leśniczy ściągał należności,.
• Hegereiter – Konny leśniczy lub wyższy rangą funkcjonariusz leśny, pełniący funkcje nadzorcze i policyjne w lasach.
• Heide – Wrzosowisko, pustkowie, nieużytek leśny. Często wykorzystywane jako pastwisko dla owiec lub bydła.
• Heithman / Hetman – W dokumentach śląskich z XVI wieku tytuł ten nie oznaczał dowódcy wojskowego, lecz Starostę Krajowego (Landeshauptmann), najwyższego urzędnika królewskiego w księstwie.
• Herrschaft – Państwo stanowe, włości, latyfundium. Określenie dużego kompleksu dóbr ziemskich z własną administracją (np. Herrschaft Rauden – Państwo Rudzkie).
• Hinterlassenschaft – Spuścizna, masa spadkowa. Całość majątku, praw i obowiązków pozostawiona przez zmarłego.
• Hofraum – Podwórze, teren zabudowany w obrębie zagrody. W ewidencji gruntów kategoria ta obejmowała plac pod domem i budynkami gospodarczymi,.
• Holzungs-Gerechtigkeit – Prawo do poboru drewna (serwitut leśny). Uprawnienie poddanego do korzystania z zasobów lasu pańskiego (na opał lub budulec),.
• Hufbar / Hufe – Termin związany z miarą powierzchni ziemi – łanem (Hufe). Hufbar oznacza ziemię nadającą się do wymierzenia w łanach (rolną).
• Hutung / Hutungsrecht – Prawo wypasu (serwitut pastwiskowy). Prawo do wprowadzania inwentarza (bydła, owiec) na łąki, nieużytki lub do lasu należącego do pana,.
• Hypothek (Hipoteka) – Zabezpieczenie długu na nieruchomości; także księga wieczysta, w której te obciążenia zapisywano.

I

• In fidem – (łac.) „W dobrej wierze” lub „na dowód wiarygodności”. Formuła urzędowa potwierdzająca zgodność odpisu z oryginałem lub prawdziwość podpisu,.
• In mundo – Termin kancelaryjny oznaczający „na czysto”, „w czystopisie”. Adnotacja ta potwierdzała, że dokument jest ostateczną, podpisaną wersją (w przeciwieństwie do brudnopisu/konceptu).
• Inclusive – (łac.) Włącznie. Termin używany przy określaniu zakresu dat lub numerów.
• Inexigible – (łac.) Nieściągalne. Termin określający „złe długi” (np. opłaty sądowe od osób zmarłych lub biednych), których nie dało się odzyskać.
• Ingrossation / Ingrossieren – Ingrosacja. Wpisanie dokumentu do oficjalnych ksiąg urzędowych (np. hipotecznych), nadające mu moc prawną wobec osób trzecich,.
• Einlieger / Inlieger (Komornik / Lokator) – Osoba nieposiadająca własnego domu, mieszkająca „kątem” u gospodarza (kmiecia lub zagrodnika), często pracująca najemnie,.
• Insinuation / Insinuations-Schein – Sądowe doręczenie pisma lub wniesienie sprawy do sądu. Insinuations-Schein to dowód doręczenia (zwrotka),.
• Instanz (Instancja) – Szczebel w hierarchii sądownictwa (np. sąd pierwszej instancji, sąd apelacyjny). Wyrok w „ostatniej instancji” był ostateczny.
• Interessen – W dawnym języku księgowym i urzędowym słowo to oznaczało odsetki od kapitału (z łac. interesse), a nie „zainteresowania”,.
• Interim / Interimistisch – Tymczasowy, przejściowy. Okres lub rozwiązanie stosowane do czasu ostatecznego uregulowania sprawy.
• Invocatio – Uroczysta formuła wstępna dokumentu (np. „W imię Boże, Amen!”), wzywająca imię Boskie.
• Inquisitoriat – Pruski organ sądowy zajmujący się sprawami karnymi, śledczymi oraz procedurami takimi jak uznanie za zmarłego.

J

• Jagen – Oddział leśny, rewir łowiecki. Jednostka podziału powierzchniowego lasu.
• Jäger – W kontekście administracji leśnej: niższy funkcjonariusz, gajowy lub strzelec, łączący funkcje ochrony lasu i gospodarki łowieckiej.
• Justitiarius (Justycjariusz) – Sędzia w sądzie patrymonialnym (działającym w dobrach prywatnych lub kościelnych), sprawujący władzę sądowniczą w imieniu właściciela dóbr przed upaństwowieniem sądownictwa,.

K

• Kabinets-Ordre (Allerhöchste Kabinets-Ordre) – Najwyższy Rozkaz Gabinetowy. Decyzja wydawana bezpośrednio przez Króla Prus (np. Fryderyka Wilhelma III), mająca moc ustawy. Na jej podstawie dokonywano m.in. sekularyzacji dóbr i przekazywania majątków książętom,,.
• Kalkulatur (Kammer-Kalkulatur) – Dział rachunkowości w urzędzie (np. w Kamerze Książęcej), odpowiedzialny za obliczanie podatków, czynszów i odsetek,.
• Kammer (Herzogliche Kammer / Rent-Kammer) – Kamera / Izba. Centralny urząd administracyjno-finansowy zarządzający dobrami księcia (np. w Raciborzu) lub państwa. Składała się z dyrektora i radców,,.
• Kammerherr – Szambelan. Wysoki tytuł dworski, oznaczający osobę z bliskiego otoczenia władcy.
• Kanzleikurrent – Pismo kancelaryjne; szybki, pośpieszny styl pisma neogotyckiego używany do sporządzania brudnopisów i notatek urzędowych, trudny do odczytania,.
• Kaufbrief – List zakupny. Dawna nazwa aktu notarialnego lub umowy kupna-sprzedaży nieruchomości, potwierdzająca tytuł własności,,,.
• Kaufschilling (Kaufgeld / Kaufpretium) – Cena kupna; kwota, którą nabywca musiał zapłacić za nieruchomość lub uwłaszczenie,,,.
• Kautela (Cautel) – Środek ostrożności, klauzula zabezpieczająca lub warunek prawny mający zapobiec negatywnym skutkom decyzji, .
• Klafter (Sążeń) – Miara objętości drewna (ok. 3,34 m³), używana przy rozliczeniach leśnych i hutniczych. Często precyzowana jako „sążeń pruski”,,,.
• Klassen Steuer – Podatek klasowy. Podatek dochodowy wprowadzony w Prusach w 1820 r., dzielący podatników na klasy w zależności od zamożności,.
• Klingende Sorten – „Brzęczące gatunki [pieniądza]”. Określenie monet kruszcowych (srebra, złota) w odróżnieniu od pieniądza papierowego lub bilonu.
• Korn-Deputat – Deputat zbożowy. Część wynagrodzenia (np. nauczyciela) wypłacana w ziarnie,.
• Kornschrot (Kiernschrot) – Śruta zbożowa; grubo zmielone ziarno, często oddawane jako danina w naturze na rzecz dworu,.
• Kreis – Powiat. Jednostka podziału administracyjnego w Prusach.
• Kreisausschuss (Kreisausschuß) – Wydział Powiatowy. Organ wykonawczy samorządu powiatowego, zatwierdzający m.in. statuty szkolne i stawki podatkowe,,.
• Kreisblatt – Dziennik Powiatowy; gazeta urzędowa publikująca zarządzenia.
• Kretscham (Kretzscham) – Karczma. Na Śląsku często siedziba dziedzicznego sołtysa, posiadająca prawo wyszynku, warzenia piwa i pieczenia chleba,,.
• Kretzschamüller – Młynarz karczemny. Młynarz związany gospodarczo z karczmą lub dzierżawiący młyn należący do kompleksu karczemnego,.
• Kurant (Courant / Preußisch Courant) – Waluta obiegowa pełnowartościowa (oparta na srebrze), w przeciwieństwie do pieniądza zdawkowego,.
• Kurprinz (Churprinz) – Książę Elektor (następca tronu w elektoracie), tytuł używany np. wobec władców Hesji.

L

• Laden – Podwoda; obowiązek transportu towarów pańskich własnym wozem i końmi.
• Lagerholz – Drewno leżące (leżanina, wiatrołomy). Kategoria drewna, którą często pozwalano zbierać uboższej ludności, w odróżnieniu od drewna stojącego,.
• Landes-Ordnung – Porządek Krajowy / Ordynacja Krajowa. Zbiór przepisów prawnych obowiązujących na danym terytorium (np. na Śląsku).
• Landrat (Landrath) – Starosta. Najwyższy urzędnik administracji państwowej w powiecie (Kreis), sprawujący nadzór nad gminami i policją,,.
• Landschaft (Schlesische Landschaft) – Śląskie Towarzystwo Kredytowe Ziemskie. Instytucja emitująca listy zastawne (Pfandbriefe) zabezpieczone na hipotekach majątków ziemskich,.
• Lasten – Ciężary. Ogólne określenie podatków, danin, pańszczyzny i innych obowiązków obciążających nieruchomość,.
• Latus – „Przeniesienie”. Termin księgowy oznaczający sumę przeniesioną z dołu poprzedniej strony na górę następnej,,.
• Laudemium – Opłata (często 10% wartości) wnoszona na rzecz pana gruntowego przy każdej zmianie właściciela nieruchomości (sprzedaż, spadek),,,.
• Legitimiren – Wylegitymować się / Udowodnić. Wykazać prawnie lub faktycznie swoją tożsamość lub zdolność finansową.
• Leseholz – Drewno zbierane (chrust, drobne gałęzie). Najniższa kategoria drewna opałowego,.
• Licitation – Licytacja. Publiczna sprzedaż majątku, np. w celu spłaty długów,.
• Liquidation (Liquidiren) – Likwidacja / Rozliczenie. W dawnym języku urzędowym oznaczało to ostateczne wyliczenie i zamknięcie rachunku kosztów lub długu, a nie likwidację firmy,,.
• Löschung – Wykreślenie / Umorzenie. Usunięcie wpisu o długu lub obciążeniu z księgi wieczystej (hipotecznej) po jego spłacie,,.
• Locus Sigilli (L.S.) – Miejsce Pieczęci. Oznaczenie na kopii dokumentu wskazujące, gdzie na oryginale znajdowała się pieczęć,,.
• Lustbrot (Lustenbrodt) – „Chleb przyjemności” / Chleb podwieczorkowy. Specyficzny rodzaj deputatu chlebowego wydawanego robotnikom rolnym przy cięższych pracach,.

M

• Maaßregel (Maßregel) – Środek zaradczy, sankcja lub działanie dyscyplinujące.
• Magistrat – Zarząd Miejski; organ wykonawczy samorządu w miastach,,.
• Mahlzwang – Przymus mlewa. Feudalny obowiązek mielenia zboża wyłącznie w młynie należącym do pana.
• Malter (Małdr) – Dawna miara objętości zboża (ok. 12 korców/szefli),,.
• Mandatarius – Pełnomocnik prawny, osoba działająca na czyjeś zlecenie przed sądem,.
• Mark (Marka) – Waluta wprowadzona w Niemczech po 1871 roku, zastępując talary.
• Markttage – Dni targowe. Dochód z opłat targowych w Rudach finansował pensje nauczycieli.
• Mast (Eichelmast) – Żer, tucz. Prawo do wypasu świń w lasach dębowych/bukowych,.
• Matrykuła (Mutterrolle) – Główny rejestr podatkowy zawierający spis gruntów i ich właścicieli.
• Metze (Metzen) – Meca / Miareczka. Mniejsza jednostka objętości ciał sypkich (zboża), część szefla,,,.
• Minorrennen – Małoletni; osoby niepełnoletnie wymagające opiekuna prawnego,.
• Morgen (Morga) – Jednostka powierzchni gruntu (ok. 0,25 ha dla morgi pruskiej),.
• Mundiert (Mund.) – Sporządzono czystopis. Adnotacja oznaczająca przepisanie brudnopisu na gotowy dokument do wysyłki.

N

• Nachbemerkung – Uwaga końcowa, dopisek uzupełniający.
• Nachforderung – Roszczenie następcze; żądanie dodatkowej zapłaty po zamknięciu głównego rachunku,.
• Nachlass (Nachlaß) – Spadek, spuścizna, masa spadkowa,.
• Nachrichter – W kontekście dokumentów: osoba przekazująca wiadomości/rozliczenia lub niższy urzędnik,.
• Nachtrag – Aneks, dodatek, uzupełnienie do dokumentu.
• Nachweisung – Wykaz, zestawienie, dowód (np. lista podatników),.
• Nennwerth – Wartość nominalna (np. papierów wartościowych),.
• Notat – Notatka służbowa.
• Nothdurft (Haus-Nothdurft) – „Potrzeba domowa”. Ilość surowca (np. drewna) niezbędna do przeżycia i prowadzenia gospodarstwa, ale nie na handel,,.
• Notoria – Fakty powszechnie znane, niewymagające dowodu (termin prawny używany przy potwierdzaniu starych przywilejów),.
• Novale – Nowizna; grunt nowo uprawiony/wykarczowany.
• Nutzholz – Drewno użytkowe (w odróżnieniu od opałowego).
• Nutzung – Użytkowanie, pożytek, czerpanie korzyści z rzeczy.

O

• Ober-Amt – Urząd Wyższy. W strukturze administracyjnej był to organ nadrzędny, np. Królewski Urząd Wyższy we Wrocławiu, do którego odwoływano się w sprawach regulacji gruntów.
• Oberamtmann – Wyższy urzędnik administracyjny lub zarządca dóbr. Tytuł ten nosił np. Biedermann, dzierżawca dóbr raciborskich w 1820 roku, a także zarządca Sczyrba w Sławięcicach,,.
• Ober-Landes-Gericht – Wyższy Sąd Krajowy. Sąd drugiej instancji i organ nadzorczy, do którego trafiały apelacje w sprawach o serwituty leśne (np. sprawa Rasta) oraz spory o kompetencje urzędników,,.
• Oberrechnungskammer – Wyższa Izba Obrachunkowa. Naczelny organ kontroli finansowej państwa pruskiego (odpowiednik NIK), weryfikujący rachunki z sekularyzacji,.
• Oeconomie (Oekonomie) – W dawnym języku urzędowym termin ten oznaczał zarząd gospodarstwem wiejskim, folwarkiem lub całością spraw gospodarczych majątku (a nie ekonomię jako naukę). Występuje w tytułach urzędników, np. Oeconomie Verwalter (zarządca gospodarczy),.
• Officianten (Oficjaliści) – Niżsi urzędnicy dworscy lub pomocnicy administracyjni, często zatrudnieni w biurach kasowych lub zarządzie dóbr,.
• Ohne Ausnahme – „Bez wyjątku”. Kluczowa klauzula w traktacie sprzedaży dóbr rudzkich, oznaczająca, że nabywca (Książę) przejmuje wszelkie ciężary i obowiązki, nawet te niewymienione wprost w wycenie,.
• Onera perpetua – (łac.) Ciężary wieczyste. Zobowiązania przypisane na stałe do nieruchomości (a nie do osoby właściciela), wpisywane do działu II księgi wieczystej,.
• Ortsübliche Bekanntmachung – Ogłoszenie w sposób zwyczajowo przyjęty. Forma publikacji prawa miejscowego (np. statutu szkolnego) poprzez wywieszenie lub odczytanie, zamiast drogiego druku w gazecie.
• Ospa – Danina składana w ziarnie (zbożu) lub mące, którą poddani musieli oddawać dworowi (termin występujący w dokumentach z XVI wieku),.

P

• Pacht – Dzierżawa. Umowa, na mocy której użytkownik płacił właścicielowi czynsz w zamian za prawo pobierania pożytków z ziemi lub przedsiębiorstwa (np. Mehlpacht – dzierżawa młyna),.
• Pächter – Dzierżawca. Osoba wynajmująca majątek (np. folwark Gamów) lub prawo (np. wypasu owiec) od właściciela,.
• Panosza (Panosse) – Przedstawiciel niższej szlachty (odpowiednik włodyki), właściciel mniejszego majątku, tytułowany w XVI-wiecznych dokumentach „sławetnym”,.
• Patronats-Canon (Kanon Patronacki) – Stałe, roczne świadczenie pieniężne (przedmiot wielkiego sporu, w kwocie 300 lub 750 talarów), które właściciel dóbr (Książę) był zobowiązany płacić na utrzymanie kościołów i szkół w zamian za prawo patronatu (mianowania księży),,.
• Pertinenz (Petrynencja) – Przynależność. Mniejsza nieruchomość, folwark lub obiekt gospodarczy (np. Pertinenz Waralowka), który był prawnie i gospodarczo związany z majątkiem głównym (Domeną) i dzielił jego losy,,.
• Petitorio (Proces petytoryjny) – Rodzaj procesu sądowego, w którym rozstrzyga się o samym prawie własności (kto ma tytuł prawny), w odróżnieniu od procesu posesoryjnego (o posiadanie). W sporach leśnych sąd nakazywał Dominium wytoczenie takiego procesu, jeśli chciało podważyć prawa chłopów,.
• Pfandbriefe (Listy Zastawne) – Papiery wartościowe emitowane przez Śląskie Towarzystwo Kredytowe Ziemskie (Landschaft), zabezpieczone na hipotekach majątków. Służyły jako środek płatniczy w rozliczeniach państwa z wierzycielami (np. przy kupnie dóbr przez Księcia Hesji),.
• Pfennig (Fenig) – Najmniejsza pruska jednostka monetarna; 12 fenigów składało się na 1 srebrny grosz,.
• Plenterwirthschaft – Gospodarka przerębowa. Dawny, chaotyczny sposób eksploatacji lasu (wycinanie pojedynczych drzew), który w dobrach rudzkich zastąpiono nowoczesną gospodarką zrębową (Schlagwirthschaft) pod koniec XVIII wieku,.
• Poczta – W starych dokumentach śląskich (XVI w.) oznaczała obowiązek poddanych do dostarczania koni lub wozów (podwód) dla pana lub urzędników,.
• Possessorium (Proces posesoryjny) – Szybki proces o ochronę naruszonego posiadania. Sąd badał w nim tylko ostatni stan faktyczny (kto używał lasu), a nie tytuły własności,.
• Prae numerando – (łac.) Płacone z góry. Termin określający sposób wnoszenia opłat lub czynszów przed upływem okresu, którego dotyczą,.
• Praesentatum (praes.) – „Prezentata”. Adnotacja urzędowa na dokumencie oznaczająca datę jego wpływu do urzędu,.
• Praestationen (Prestacje) – Obowiązkowe świadczenia feudalne (pańszczyzna, daniny w naturze), które poddani musieli oddawać na rzecz dworu. Były one szczegółowo spisywane w tabelach (Praestations-Tabellen),.
• Precario (Prekarium) – Władanie „na prośbę”, odwołalne. Termin prawny używany przez Dominium, by wykazać, że chłopi korzystali z lasu tylko dzięki łasce pana, którą w każdej chwili można cofnąć, a nie na podstawie trwałego prawa,.
• Protokoll – Protokół. Oficjalny zapis czynności urzędowej lub sądowej, mający moc dowodową (np. General Protocoll z 1812 r.),.
• Proventen (Prowenty) – Dochody z majątku ziemskiego (czynsze, plony, zyski z gorzelni), zazwyczaj obliczane w skali rocznej,.
• Pupillen – (łac.) Pupile, małoletni podopieczni (sieroty), których majątkiem zarządzał opiekun prawny pod nadzorem sądu.

Q

• Quadratruthe (Pręt kwadratowy) – Dawna miara powierzchni. 180 prętów kwadratowych składało się na 1 morgę magdeburską (ok. 2553 m²),.
• Qualität – Jakość lub status prawny posiadania (np. czy grunt jest dziedziczny, czy czasowy), co miało wpływ na wysokość odszkodowania przy regulacji gruntów,.
• Quatember – Kwatember (Suche Dni). Kwartalne dni postu i modlitwy, które w dawnym kalendarzu rolniczym wyznaczały terminy pewnych czynności (np. wyjątkowego poboru drewna).
• Quittung – Pokwitowanie / Kwit. Pisemne potwierdzenie odbioru pieniędzy lub dokumentów. Bez kwitu dłużnik nie mógł udowodnić spłaty,.

R

• Raff- und Leseholz – Drewno zbierane (chrust, wiatrołomy, drobne gałęzie). Najniższa kategoria drewna opałowego, do której zbierania (często bez użycia siekiery) ograniczano prawa chłopów w XIX wieku,.
• Ratification (Ratyfikacja) – Ostateczne zatwierdzenie umowy międzynarodowej lub ważnego kontraktu (np. sprzedaży dóbr rudzkich) przez panującego,.
• Reallasten (Ciężary realne) – Stałe świadczenia (pieniężne lub w naturze) obciążające nieruchomość, które przechodziły na każdego kolejnego właściciela gruntu,.
• Reatabliren – (z fr. rétablir) Przywrócić do stanu używalności, odrestaurować lub odbudować (termin techniczny użyty w kontekście huty).
• Recognitor – Osoba uznająca dług lub zobowiązanie prawne (w kontekście przejęcia hipoteki).
• Rectificatio (Rektyfikacja) – Sprostowanie, korekta błędów w wyroku sądowym lub dokumencie urzędowym,.
• Regierung – Rejencja (rząd rejencyjny). Jednostka administracji terytorialnej w Prusach (np. Rejencja Opolska), nadrzędna wobec powiatów,.
• Regress (Regres) – Roszczenie zwrotne. Prawo do żądania zwrotu wypłaconych sum od osoby, która faktycznie powinna była je zapłacić (np. powództwo regresowe Fiskusa przeciwko Księciu),.
• Regulierung (Regulacja) – Wielka reforma agrarna w Prusach (zapoczątkowana edyktem z 1811 r.), polegająca na zniesieniu poddaństwa, separacji gruntów i uwłaszczeniu chłopów,.
• Remission – Odesłanie sprawy lub zwrot akt do innej instancji; także umorzenie długu lub kary,.
• Rendant – Kasjer, skarbnik. Urzędnik materialnie odpowiedzialny za prowadzenie kasy w urzędzie lub sądzie (np. Rendant Bratke),.
• Rentamt / Rentkammer – Urząd Rentowy / Kamera Rentowa. Biuro zarządzające finansami i poborem podatków w dobrach państwowych lub książęcych,.
• Repertorium – Skorowidz, spis akt i spraw, służący do ich szybkiego odnajdywania w archiwum,.
• Rescript (Reskrypt) – Pisemna odpowiedź lub zarządzenie władcy (lub ministra) w konkretnej sprawie, mająca moc wiążącą dla niższych urzędów,.
• Restituum – Reszta, pozostałość kwoty do zapłaty,.
• Revision (Rewizja) – Audyt, kontrola rachunków lub ponowne zbadanie sprawy sądowej; także procedura weryfikacji praw leśnych,.
• Rezeß (Reces) – Ugoda, ostateczny protokół lub umowa kończąca spór graniczny albo proces uwłaszczeniowy (np. Reces Regulacyjny),.
• Rybniczysstia (Rybniszcza) – Miejsca po stawach lub tereny nadające się do założenia stawów rybnych (termin z XVI w.),.
• Roboth (Robota/Pańszczyzna) – Przymusowa praca chłopa na rzecz pana. Dzieliła się na sprzężajną (Spann-) i pieszą (Hand-). W XIX wieku zamieniana na rentę,.
• Ruthe (Pręt) – Dawna miara długości (ok. 3,76 m) i powierzchni (pręt kwadratowy).

S

• Scheffel (Szefel/Korzec) – Pruska miara objętości ciał sypkich (zboża), wynosząca ok. 55 litrów. Używana do określania wielkości pola (wg wysiewu) i danin,.
• Scheidemünze – Moneta zdawkowa (bilon), której wartość kruszcu była niższa od nominału. Używana do regulowania końcówek płatności.
• Schenke – Karczma. Miejsce wyszynku, ale też centrum życia wiejskiego, często związane z urzędem sołtysa.
• Schilling (Szyling) – Dawna jednostka monetarna używana na Śląsku (występująca w starych dokumentach),.
• Schlagwirthschaft – Gospodarka zrębowa. Nowoczesny system leśny polegający na całkowitym wycinaniu drzewostanu na określonej powierzchni (zrębie) i jego odnawianiu, w przeciwieństwie do gospodarki przerębowej,.
• Schluß – Zakończenie, wniosek końcowy protokołu lub sprawy,.
• Schulze / Scholtis (Sołtys) – Urzędnik wiejski, często dziedziczny (Erbschulze), posiadający własny majątek i uprawnienia administracyjno-policyjne we wsi,.
• Schutzverwandter – „Podopieczny”. Mieszkaniec miasta lub wsi nieposiadający pełnych praw obywatelskich, ale objęty opieką prawną (status często dotyczył Żydów przed równouprawnieniem lub osób bez nieruchomości),.
• Secularisation (Sekularyzacja) – Proces przejęcia majątków kościelnych (głównie zakonnych) przez państwo pruskie na mocy edyktu z 1810 roku. Kluczowe wydarzenie dla historii dóbr rudzkich,.
• Servitut (Serwitut) – Służebność. Prawo chłopów do korzystania z cudzej własności (lasu, łąki) należącej do pana, np. prawo do zbierania chrustu lub wypasu bydła,.
• Sgr (Silbergroschen) – Srebrny Grosz. Podstawowa jednostka drobna w systemie pruskim (1/30 talara),.
• Sporteln (Sportuły) – Opłaty urzędowe lub sądowe uiszczane przez petentów za konkretne czynności (np. wydanie wyroku, sporządzenie odpisu),.
• Stammholz – Drewno pniowe (grubizna). Najcenniejsza część drzewa (pień), o którą toczyły się spory, w odróżnieniu od gałęzi,.
• Standesherrschaft (Państwo Stanowe) – Wielki majątek ziemski o szczególnym statusie prawnym, którego właściciel posiadał przywileje zbliżone do suwerennego władcy (np. własne sądownictwo). Dobra raciborskie i rudzkie utworzyły taki kompleks,.
• Steuerroll (Steuerrolle) – Lista podatkowa / rola podatkowa. Wykaz podatników i kwot do zapłacenia.
• Stift – Fundacja religijna, klasztor, opactwo lub kapituła posiadająca osobowość prawną i majątek ziemski (np. Stift Rauden),.
• Subhastation (Subhastacja) – Przymusowa licytacja publiczna nieruchomości (zazwyczaj za długi),.
• Succentor – Subkantor; pomocnik kantora w chórze zakonnym,.
• Supplicant (Suplikant) – Wnioskodawca, osoba składająca uniżoną prośbę (suplikę) do władz,.

T

• Tantieme (Tantiema) – Udział w zyskach. W dokumentach dotyczy prowizji, którą John Baildon miał otrzymywać od każdego cetnara żelaza wyprodukowanego w Wielkim Piecu w Stodołach,,.
• Taxe / Tax-Aufsätze (Taksa / Szacunek) – Urzędowa wycena wartości majątku, gruntów lub dochodów. Na podstawie tych szacunków ustalano cenę sprzedaży dóbr (np. przy sekularyzacji) oraz wysokość podatków,,,.
• Termin / Termino – W języku prawniczym oznacza wyznaczoną datę rozprawy sądowej, płatności (np. na św. Michała) lub ostateczny czas na wykonanie czynności urzędowej,.
• Theurung (Drożyzna) – Okres wysokiej inflacji i głodu (np. w 1812 roku), kiedy ceny żywności drastycznie rosły, a wartość pieniądza spadała, co zmuszało mieszkańców do pisania petycji o pomoc, , .
• Thiergarten (Zwierzyniec) – Ogrodzony obszar leśny przeznaczony do hodowli zwierzyny łownej (jeleni, danieli) na potrzeby polowań księcia, do którego chłopi mieli zakaz wstępu,,.
• Tilgung (Umorzenie) – Spłata długu lub zobowiązania finansowego (np. listów zastawnych), prowadząca do wykreślenia obciążenia z hipoteki,.
• Tractamente (Traktamenty) – Dawne określenie wynagrodzenia służbowego urzędników, często obejmujące zarówno pensję pieniężną, jak i świadczenia w naturze (deputaty),,.
• Tradition / Traditions-Brief (Tradycja / List Przekazania) – Termin z prawa rzymskiego i dawnego prawa niemieckiego oznaczający fizyczne i prawne przeniesienie posiadania nieruchomości (wprowadzenie w posiadanie). List Przekazania był dokumentem potwierdzającym ten akt,,,,,.
• Transport – W księgowości: przeniesienie sumy z dołu jednej strony na górę następnej w celu zachowania ciągłości rachunków,,.
• Transumpt – Uwierzytelniony odpis lub wyciąg z dokumentu (np. przywileju), mający moc oryginału,.

U

• Ueberrest (Nadwyżka / Saldo) – W rozliczeniach finansowych oznacza kwotę, która pozostała w kasie „na czysto” po opłaceniu wszystkich wydatków i zobowiązań,,.
• Unablöslich (Nieodwołalne / Niewykupne) – Określenie świadczeń lub gruntów, których nie można było wykupić ani zamienić na czynsz, pozostających w trwałej zależności feudalnej.
• Unentgeltlich (Bezpłatnie) – Bez wynagrodzenia lub opłaty. Często używane przy opisach dawnych przywilejów (np. darmowe drewno) lub czynności urzędowych,,.
• Unterförster (Podleśniczy) – Niższy funkcjonariusz służby leśnej, podlegający leśniczemu rewirowemu, odpowiedzialny za nadzór nad konkretnym odcinkiem lasu,.
• Unterthan (Poddany) – Mieszkaniec wsi podlegający władzy sądowniczej i administracyjnej pana gruntowego (Dominium) w systemie feudalnym,,.
• Unterverteilung (Podział / Repartycja) – Szczegółowe rozpisanie ogólnej kwoty podatku lub kosztów (np. utrzymania szkoły) na poszczególnych płatników w gminie lub obszarze dworskim,,,, .
• Unvordenklich (Odwieczny / Niepamiętny) – Termin prawny oznaczający stan rzeczy lub posiadanie trwające „od czasów, których najstarsi ludzie nie pamiętają”. Służył do udowadniania praw (np. serwitutów) w przypadku braku pisemnych dokumentów,,,.
• Urbarium (Urbarz) – Księga gospodarcza i prawna, w której spisywano posiadłości ziemskie oraz powinności poddanych (czynsze, pańszczyznę) wobec pana,,,.
• Urkunde – Dokument prawny, akt, przywilej potwierdzający określony stan prawny,.

V

• Veräusserung (Zbycie) – Sprzedaż lub przekazanie własności majątku (np. dóbr kościelnych po sekularyzacji),.
• Verehelichte (Zamężna) – Skrót używany przy nazwiskach kobiet w księgach gruntowych, wskazujący na ich status prawny i przynależność do męża,,.
• Verjährung (Przedawnienie / Zasiedzenie) – Nabycie prawa (np. do korzystania z lasu) przez długotrwałe użytkowanie lub utrata prawa wskutek jego niewykonywania przez określony czas,.
• Verpachtung (Wydzierżawienie) – Oddanie majątku (np. domeny, młyna) w dzierżawę osobie prywatnej w zamian za czynsz,,.
• Vidimus / Vidimata (Widymus) – (z łac. widzieliśmy) Uwierzytelniona kopia dokumentu, poświadczona przez urząd lub notariusza jako zgodna z oryginałem,,,,,, .
• Vogt (Wójt / Sołtys) – Najniższy urzędnik wiejski reprezentujący władzę (Dominium) we wsi, odpowiedzialny za porządek i ogłaszanie zarządzeń,.
• Vollmacht (Pełnomocnictwo) – Dokument upoważniający do działania w czyimś imieniu,,.
• Vorbehalt (Zastrzeżenie) – Klauzula w umowie zastrzegająca określone prawa (np. prawo odkupu lub prawo do odsetek),.
• Vorwerk (Folwark) – Duże gospodarstwo rolne należące bezpośrednio do właściciela ziemskiego (niechłopskie), produkujące na rynek,,,.
• Votum – Oficjalna opinia lub głos doradczy urzędu (np. ministerstwa) w danej sprawie,,,.

W

• Waldgärtner (Zagrodnik leśny) – Specyficzna kategoria chłopa, który otrzymał ziemię wykarczowaną w lesie lub mieszkał na terenie leśnym, często zobowiązany do prac leśnych,,.
• Waldgerechtsame / Waldrecht (Uprawnienia leśne) – Serwituty; prawa chłopów do korzystania z lasu pańskiego (zbieranie drewna, ściółki, wypas),, .
• Waldhäusler (Chałupnik leśny) – Najuboższy mieszkaniec lasu, posiadający jedynie chatę, często bez ziemi uprawnej.
• Waldreiter (Leśniczy konny / Gajowy) – Funkcjonariusz leśny, który mógł poruszać się konno; często pełnił funkcje nadzorcze.
• Waldstreu (Ściółka leśna) – Liście, igliwie i mech zbierane w lesie jako podściółka dla bydła. Prawo do ich zbierania było ważnym serwitutem,,,.
• Waldzins (Czynsz leśny) – Opłata uiszczana za prawo do korzystania z lasu lub za użytkowanie gruntów leśnych,,.
• Weidegerechtigkeit (Prawo wypasu) – Uprawnienie do wypasania inwentarza (bydła, owiec) na cudzych gruntach (np. dworskich lasach lub łąkach).
• Wiederkauf (Odkup) – Prawo pierwokupu lub odkupienia nieruchomości zastrzeżone w kontrakcie.
• Wirth (Gospodarz) – Głowa gospodarstwa, rolnik osiadły, odpowiedzialny za opłaty i ciężary,,.
• Wüste (Pustka / Nieużytek) – Ziemia opuszczona, nieuprawiana lub leżąca odłogiem, często wymagająca ponownego zagospodarowania,.
• Wytamek (Wyderkaf / Dożywocie) – Lokalne, śląskie określenie (zapisane w polskojęzycznym dokumencie) na Auszug – prawo dożywotniego utrzymania rodziców przez dzieci po przekazaniu gospodarstwa,.

X

• Xbr / Xbris / 10br (Decembris) – Grudzień. Powszechny w dawnej kancelarii (łacińskiej i niemieckiej) skrót nazwy miesiąca. Pochodzi od rzymskiej cyfry X (dziesięć), ponieważ w dawnym kalendarzu rzymskim grudzień był dziesiątym miesiącem roku (licząc od marca). W dokumentach występuje np. w datach: „22ten 10br” (22 grudnia) lub „13. Xbr. 1834”,,.

• xr / Xr. (Kreuzer) – Krajcar. Skrót oznaczający drobniejszą jednostkę monetarną, powszechnie stosowaną w księgach rachunkowych dóbr rudzkich i raciborskich w XVIII i XIX wieku (zwłaszcza w systemie austriackim/śląskim). Występuje w zestawieniach finansowych w parze z florenami (skrót fl.), gdzie 60 xr (krajcarów) składało się na 1 floren (gulden). Choć nazwa pochodzi od Kreuz (krzyż), skrót zapisywano często jako xr,,,.

• XXX (Signum Crucis) – Znak Krzyża / Trzy Krzyżyki. Forma podpisu (Handzeichen) stosowana przez osoby niepiśmienne (często bogatych gospodarzy, a nawet sołtysów) na oficjalnych dokumentach prawnych, kontraktach i protokołach sądowych. Postawienie znaków XXX w obecności urzędnika nadawało dokumentowi moc prawną równą podpisowi własnoręcznemu,,,.

Y

W analizowanych źródłach nie występują specjalistyczne terminy prawne, administracyjne czy miary rozpoczynające się na literę Y, poza użyciem tej litery w dawnej pisowni jako spójnika:

• y (i) – W dokumentach staroczeskich i staropolskich (np. z XVI i XVII wieku) litera „y” była stosowana zamiennie z „i” w znaczeniu spójnika „i” (np. „Doyiti y Zireti” – dojść i źrebić/zajrzeć; „na tiele y rozumu” – na ciele i umyśle),.

Z

• Zauditzer Erbscholtisei (Sołectwo dziedziczne w Zauditz) – Majątek sołtysi w miejscowości Zauditz (Sudice), z którym wiązały się grunty nabyte przez Johanna Kuznika.
• Zehend / Zehnt (Dziesięcina) – Podatek kościelny w wysokości 1/10 plonów, często zamieniany na opłatę pieniężną,.
• Zeilbrot – Rodzaj chleba deputatowego wydawanego robotnikom rolnym, prawdopodobnie rozliczanego według „rzędów” lub działek pracy,,.
• Zins (Czynsz / Odsetki) – W zależności od kontekstu: stała opłata roczna za grunt (zastępująca pańszczyznę) lub odsetki od kapitału,,.
• Zugang – Przychód, wpływ do kasy lub ksiąg rachunkowych.
• Zuschlag (Narzut / Przybięcie) – W kontekście podatkowym: dodatkowy procent doliczany do podatku głównego (np. na szkołę). W kontekście licytacji: przyznanie własności (przybięcie),, .
• Zuzug / Verzug (Wprowadzenie się / Wyprowadzka) – Terminy administracyjne używane przy ewidencji podatników w celu ustalenia okresu objętego obowiązkiem podatkowym.
• Zwischenbescheid (Decyzja tymczasowa / Pismo przejściowe) – Pismo urzędowe informujące, że sprawa jest w toku i ostateczna decyzja zapadnie później (np. na wyższym szczeblu).

opracowanie: D.Poborski / 2026