Zestawienie skrótów występujących we wszystkich przeanalizowanych dokumentach archiwalnych. Są to skróty pochodzące głównie z XIX-wiecznej niemieckiej kancelarii urzędowej, sądowej i wojskowej, używane w korespondencji między urzędami pruskimi (a także w dokumentach wojskowych).
słownik skrótów archiwalnych
| Skrót (Oryginał) | Pełne brzmienie (Niemiecki) | Objaśnienie (Polski) |
|---|---|---|
| 8br / 8ber | October | Październik (od łac. octo – osiem, jako ósmy miesiąc w dawnym kalendarzu). |
| 10br / Xbr | December | Grudzień (od łac. decem – dziesięć). |
| A.L.R. | Allgemeines Landrecht | Powszechne Prawo Krajowe dla Państw Pruskich (kodeks cywilny z 1794 r.)., |
| A. R. | Acta Regierungs | Akta Rządowe (lub Rejencyjne). |
| a. c. | anni currentis | Bieżącego roku., |
| a. u. s. | actum ut supra | Działo się jak wyżej (formuła kończąca protokół). |
| a. | anno | W roku. |
| Abschr. | Abschrift | Odpis / Kopia. |
| Anl. | Anlage | Załącznik., |
| b. m. | beim | U / Przy (np. przy urzędzie). |
| B. | Berlin / Breslau | Skrót nazwy miasta (zależnie od kontekstu, często miejsce nadania pisma)., |
| Bur. / B. | Bureau | Biuro (wydział urzędu)., |
| c. | currentis | Bieżącego (miesiąca/roku). |
| Cabs. Ordre | Cabinets Ordre | Rozkaz Gabinetowy (decyzja królewska). |
| conf. | conferatur / confer | Porównaj. |
| Conv. Münz | Konventionsmünze | Moneta konwencyjna (waluta oparta na srebrze, stabilniejsza od kuranta). |
| d. d. | de dato | Z daty / datowany na.,, |
| d. h. | das heißt | To znaczy / to jest., |
| d. H. | der Herr | Pan (tytuł grzecznościowy). |
| d. J. | dieses Jahres | Bieżącego roku.,, |
| d. M. / d. Mts. | dieses Monats | Bieżącego miesiąca.,, |
| Dec. | Decernat | Departament / Referat. |
| Dom. | Dominium | Dominium (władza dworska / majątek ziemski)., |
| D.V.A. | Der Vormundschafts-Amt / Dienst-Verfügung-Akten? | Skrót kancelaryjny (prawdopodobnie „Do wykonania/akceptacji”). |
| E.G. | Erb-Gut / Eigentums-Gärtnerstelle | Dobra dziedziczne / Własnościowa posada zagrodnika. |
| Ew. / Eurer | Eurer | Waszej (np. Waszej Ekscelencji – w tytulaturze)., |
| ex offo | ex officio | Z urzędu (bez opłat pocztowych). |
| Exp. | Expedirt | Wyekspediowano / Wysłano. |
| fl. | Florin | Floren (Gulden) – jednostka monetarna., |
| FPN | Feldpostnummer | Numer poczty polowej (w dokumentach wojskowych z II WŚ). |
| g. g. | ganz gehorsamst | Najposłuszniej (formuła grzecznościowa). |
| Geb. | Geborene | Z domu (przy nazwisku panieńskim). |
| Geh. | Geheimer | Tajny (tytuł urzędniczy, np. Tajny Radca). |
| Gen. | General | Generalny. |
| Gest. | Gestorben | Zmarły. |
| ggr. | guter Groschen | Dobry Grosz (jednostka monetarna)., |
| Ggb. | Grundbuch | Księga Gruntowa (Wieczysta). |
| gr. / Gr. | Groschen | Grosz. |
| h. J. | huius anni | Tego roku. |
| i. V. / J.V. | in Vertretung | W zastępstwie (podpis urzędnika)., |
| J. No. / JNr. | Journal Nummer | Numer dziennika podawczego., |
| J.P.M. | ? | Skrót tytularny (prawdopodobnie „Jego Królewska Mość” lub podobny w specyficznej formie). |
| K. / Kgl. | Königlich | Królewski., |
| K. A. | Kreisausschuß | Wydział Powiatowy. |
| Kp. | Kompanie | Kompania (jednostka wojskowa). |
| kr. / xr. | Kreuzer | Krajcar (jednostka monetarna, 1/60 florena)., |
| l. c. | loco citato | W miejscu cytowanym / tamże (w tej samej miejscowości). |
| l. M. | letzten Monats | Ubiegłego miesiąca., |
| L. S. | Locus Sigilli | Miejsce pieczęci., |
| l. u. s. | leget ut supra | Przeczytano jak wyżej (potwierdzenie protokołu). |
| lt. | laut | Według / Zgodnie z. |
| M | Mark | Marka (waluta wprowadzona w 1871 r.)., |
| m. p. | manu propria | Własnoręcznie., |
| Mz | Motz | Skrót podpisu/inicjały (prawdopodobnie ministra von Motza lub urzędnika)., |
| N / No / Nro | Numero | Numer., |
| p. / pag. | pagina | Strona. |
| p. p. | praemissis praemittendis | Z pominięciem tytułów (formuła skracająca wstęp pisma)., |
| pf. | Pfennig | Fenig (najmniejsza jednostka monetarna)., |
| pr. / praes. | praesentatum | Prezentata (data wpływu dokumentu do urzędu).,, |
| Pz.Rgt. | Panzer-Regiment | Pułk Pancerny. |
| r.m.l.v. | ratificamus manu libera videtur | Ratyfikujemy, podpisano wolną ręką, widziano (formuła zatwierdzająca). |
| resp. | respektive | Względnie / Odpowiednio., |
| rtl / rth / rthlr | Reichsthaler | Talar Rzeszy (główna waluta do 1871 r.).,, |
| S. | Seite / Sohn | Strona / Syn (zależnie od kontekstu)., |
| Schfl. | Scheffel | Szefel / Korzec (miara objętości zboża). |
| Sct. / St. | Sanctus / Sankt | Święty., |
| sg / sgr | Silbergroschen | Srebrny Grosz (1/30 talara)., |
| Sr. | Seiner | Jego (w tytulaturze, np. Jego Wysokości)., |
| Subscr. | Subscriptus | Podpisany (niżej podpisany). |
| Thl. | Thaler | Talar. |
| u. | und | I / Oraz., |
| u. s. w. | und so weiter | I tak dalej. |
| v. | von / vom | Od / Z (przyimki) lub tytuł szlachecki „von”., |
| v. J. | vorigen Jahres | Ubiegłego roku., |
| v. M. / v. Mts. | vorigen Monats | Ubiegłego miesiąca., |
| vid. | videtur / vidit | Widziano / Sprawdzono. |
| Vol. | Volumen | Tom (akt)., |
| W. | Wiedervorlage / Widziano | Do ponownego przedłożenia / Widziano (aprobata)., |
| Wv. | Wiedervorlage | Ponowne przedłożenie (termin kontrolny w biurze). |
| z. d. A. | zu den Akten | Do akt (archiwizacja / zakończenie sprawy) |
uzupełnienie:
X
• Xbr / Xbris / 10br (Decembris) – Grudzień. Powszechny w dawnej kancelarii (łacińskiej i niemieckiej) skrót nazwy miesiąca. Pochodzi od rzymskiej cyfry X (dziesięć), ponieważ w dawnym kalendarzu rzymskim grudzień był dziesiątym miesiącem roku (licząc od marca). W dokumentach występuje np. w datach: „22ten 10br” (22 grudnia) lub „13. Xbr. 1834”;
• xr / Xr. (Kreuzer) – Krajcar. Skrót oznaczający drobniejszą jednostkę monetarną, powszechnie stosowaną w księgach rachunkowych dóbr rudzkich i raciborskich w XVIII i XIX wieku (zwłaszcza w systemie austriackim/śląskim). Występuje w zestawieniach finansowych w parze z florenami (skrót fl.), gdzie 60 xr (krajcarów) składało się na 1 floren (gulden). Choć nazwa pochodzi od Kreuz (krzyż), skrót zapisywano często jako xr;
• XXX (Signum Crucis) – Znak Krzyża / Trzy Krzyżyki. Forma podpisu (Handzeichen) stosowana przez osoby niepiśmienne (często bogatych gospodarzy, a nawet sołtysów) na oficjalnych dokumentach prawnych, kontraktach i protokołach sądowych. Postawienie znaków XXX w obecności urzędnika nadawało dokumentowi moc prawną równą podpisowi własnoręcznemu;
Y
W analizowanych źródłach nie występują specjalistyczne terminy prawne, administracyjne czy miary rozpoczynające się na literę Y, poza użyciem tej litery w dawnej pisowni jako spójnika:
• y (i) – W dokumentach staroczeskich i staropolskich (np. z XVI i XVII wieku) litera „y” była stosowana zamiennie z „i” w znaczeniu spójnika „i” (np. „Doyiti y Zireti” – dojść i źrebić/zajrzeć; „na tiele y rozumu” – na ciele i umyśle).
opracowanie: D.Poborski / 2026
Jankowice 
Dodaj komentarz