Niniejszy glosariusz ma na celu przybliżenie kluczowych pojęć z zakresu pruskiej administracji i życia wiejskiego na Śląsku w XIX wieku. Zrozumienie tej specyficznej terminologii jest niezbędne do odczytania i interpretacji dawnych dokumentów, a tym samym do odtworzenia losów naszych przodków.
1. Mieszkańcy wsi
Struktura społeczna XIX-wiecznej wsi śląskiej była ściśle zhierarchizowana. Status mieszkańca determinował nie tylko jego majątek, ale przede wszystkim zakres praw i obowiązków wobec pana (Dominium).
• Zagrodnik (Gärtner)
Był to chłop posiadający własny dom z ogrodem lub małym podwórzem (zagrodą) oraz niewielki areał ziemi. Grunt ten rzadko wystarczał do samodzielnego utrzymania rodziny, dlatego zagrodnicy często podejmowali pracę najemną lub zajmowali się rzemiosłem. W dokumentach regularnie pojawiają się jako Robot Gärtner, co podkreśla ich obciążenie obowiązkiem pańszczyzny na rzecz dworu.
• Chałupnik (Häusler)
Chłop posiadający jedynie własny dom (chałupę), często z niewielkim ogródkiem, ale z ziemią uprawną o znikomym areale lub bez niej w ogóle. Spisy mieszkańców precyzyjnie rozróżniały ich status materialny:
◦ Chałupnik z polem (Häusler mit Acker) – posiadał własny dom oraz niewielką działkę ziemi ornej, która stanowiła dodatek do głównego źródła utrzymania, jakim była praca najemna.
◦ Chałupnik bez pola (Häusler ohne Acker) – był właścicielem samego domu, bez dostępu do własnej ziemi uprawnej. Jego byt w całości zależał od pracy na rzecz pana lub bogatszych gospodarzy.
• Komornik (Einlieger / Inwohner)
Najniższa i najliczniejsza warstwa społeczna na wsi. Komornicy nie posiadali żadnej nieruchomości – ani domu, ani ziemi – i wynajmowali izbę lub kąt u zamożniejszych gospodarzy. Choć ich status był najniższy, nie byli pozbawieni głosu. Dokumenty pokazują, że Einlieger Johann Dudek zdołał nabyć kawałek własnej roli, dowodząc możliwości awansu. Co więcej, w procesie sądowym z 1827 roku to właśnie „zeznania komornika Johanna Knurka z Jankowic” zostały przez sąd uznane za w pełni wiarygodne i stały się kluczowym dowodem, który przyczynił się do zwycięstwa całej gminy w sporze z Dominium.
• Sołtys (Scholze / Erbscholze)
Pełnił podwójną rolę: z jednej strony był przedstawicielem i przywódcą społeczności wiejskiej, a z drugiej – najniższym szczeblem administracji pańskiej lub państwowej. Odpowiadał za pobór podatków, organizację pańszczyzny i utrzymanie porządku. Termin Erbscholze (sołtys dziedziczny) wskazuje, że funkcja ta, wraz z przynależnym do niej gospodarstwem, mogła być przekazywana w ramach jednej rodziny z pokolenia na pokolenie.
Pozycja w tej hierarchii bezpośrednio przekładała się na codzienne prawa i obowiązki, które kształtowały życie każdego mieszkańca wsi.
2. Prawa i Obowiązki – Codzienność chłopa pańszczyźnianego
Relacje między chłopem a właścicielem ziemskim (Dominium) opierały się na skomplikowanym systemie wzajemnych, choć nierównych, zależności. Obowiązki chłopskie stanowiły fundament ekonomiczny majątku pańskiego, podczas gdy tradycyjne prawa pozwalały chłopskim gospodarstwom przetrwać.
• Pańszczyzna (Robot / Dienst) – podstawowy obowiązek poddanych, polegający na darmowej, przymusowej pracy na rzecz pana. Jej wymiar i charakter były precyzyjnie określone:
◦ Wymiar pracy – praca była liczona w dniach w tygodniu. Przykładowo, mogła wynosić 3 dni, ale w okresach wzmożonych prac polowych wzrastała nawet do 6 dni.
◦ Okresy wzmożonej pracy – najcięższy okres przypadał na czas żniw (Erndte), który obejmował zbiory zboża, siana oraz potrawu (drugiego pokosu traw).
◦ Rodzaje pracy: Wyróżniano pańszczyznę pieszą (praca na polu) oraz sprzężajną, czyli transportową (Robotfährte), wykonywaną przy użyciu własnych wozów i zwierząt pociągowych.
• Serwituty (Servituten) – były to tradycyjne, zwyczajowe prawa chłopów do korzystania z pańskich gruntów, głównie lasów, łąk i pastwisk. Prawa te, choć często stawały się przyczyną sporów z administracją dworską, były absolutnie kluczowe dla przetrwania chłopskich gospodarstw. Spory te nierzadko kończyły się w sądzie, gdzie chłopi bronili swoich praw w ramach tzw. procesu posesoryjnego.
| Serwitut | Znaczenie dla Gospodarstwa |
| Wypas (Hutung) | Prawo do pasienia bydła, owiec i gęsi w lasach i na nieużytkach pańskich, co było podstawą hodowli. |
| Pobór drewna | Prawo do zbierania chrustu i gałęzi na opał (Brennholz) oraz pozyskiwania drewna na budowę i naprawy (Bauholz). |
| Pobór ściółki | Prawo do zbierania ściółki leśnej (Waldstreu), która była niezbędna jako nawóz i podściółka dla inwentarza. |
• Daniny w naturze (Naturalien): Obowiązek corocznego oddawania panu określonej ilości płodów rolnych i produktów gospodarskich. W źródłach wymieniane są między innymi: zboże (orkisz, śruta), len, jaja, ser oraz drób (kury).
• Laudemium: Kluczowy podatek o charakterze feudalnym. Była to jednorazowa, bardzo wysoka opłata wnoszona na rzecz pana przy każdej zmianie właściciela gruntu – zarówno w przypadku sprzedaży, jak i dziedziczenia. Dokumenty wskazują, że jej wysokość mogła sięgać nawet 10% wartości przejmowanej nieruchomości.
Ten skomplikowany system zależności zaczął ulegać fundamentalnym zmianom w pierwszej połowie XIX wieku wraz z nadejściem wielkich reform agrarnych.
3. Wielka zmiana – proces uwłaszczenia
Reformy uwłaszczeniowe w Prusach były długotrwałym i skomplikowanym procesem, który na zawsze zmienił strukturę własnościową na śląskiej wsi. Jego celem było zniesienie poddaństwa i nadanie chłopom ziemi na własność, co wymagało jednak uregulowania roszczeń dotychczasowych panów.
• Uwłaszczenie / Regulacja (Regulierung) – długotrwały proces prawny, w ramach którego znoszono pańszczyznę, daniny i inne ciężary feudalne. W zamian za utratę darmowej siły roboczej i uprawnień, pan otrzymywał odszkodowanie. Mogło ono przybrać formę oddania przez uwłaszczanych chłopów części posiadanej ziemi na rzecz dworu lub spłaty pieniężnej, często rozłożonej na wiele lat w formie renty.
• Reces (Rezess) – kluczowy dokument prawny w procesie uwłaszczenia. Była to oficjalna ugoda, spisywana na zakończenie postępowania regulacyjnego dla całej wsi lub pojedynczego gospodarstwa. Reces szczegółowo określał, kto staje się właścicielem której działki, precyzował nowe granice gruntów, znosił dotychczasowe serwituty i ustalał wysokość oraz formę odszkodowania dla pana. Przykładem takiego dokumentu jest ugoda zawarta przez rodzinę Kurnik/Kuznik.
• Urbarz (Urbar) – szczegółowy inwentarz (rejestr) dóbr ziemskich, sporządzany przez administrację pańską. Zawierał on spis wszystkich poddanych, dokładny opis i wielkość ich gospodarstw oraz precyzyjny wykaz wszelkich powinności (pańszczyzny, danin, czynszów) wobec dworu. W procesach uwłaszczeniowych urbarze stanowiły podstawowy materiał dowodowy, na podstawie którego obliczano wartość znoszonych ciężarów.
Zrozumienie tych reform wymaga znajomości podstawowych pojęć z pruskiego systemu prawnego i administracyjnego, w ramach którego zapadały wszystkie decyzje.
4. W urzędzie i sądzie – kluczowe pojęcia prawne
Dokumenty dotyczące naszych przodków pełne są terminów z zakresu pruskiej administracji i sądownictwa. Ich zrozumienie jest kluczem do odczytania oficjalnego kontekstu, w jakim toczyły się ich sprawy.
• Dominium – majątek ziemski należący do pana (szlachcica, księcia, klasztoru), który sprawował na jego terenie zwierzchność administracyjną i sądową niższego szczebla nad poddanymi.
• Kamera Książęca (Herzogliche Kammer) – główny urząd zarządzający dobrami i finansami księcia. Kamera pełniła funkcje centralnego organu administracyjnego, skarbowego, a często także sądowego dla wszystkich dóbr wchodzących w skład księstwa.
• Urząd Leśny (Forstamt) – wyspecjalizowana jednostka administracji pańskiej lub państwowej, odpowiedzialna za gospodarkę leśną. Urząd ten zaczął systematyzować i monetyzować prawa do lasu, m.in. poprzez wydawanie płatnych pozwoleń na pobór drewna (tzw. Holzzettel). Ta nowa biurokratyczna kontrola nad tym, co chłopi od wieków uważali za swoje tradycyjne prawo (serwitut), była stałym źródłem konfliktów.
• Proces posesoryjny (Possessorium) – szybki proces sądowy, którego celem nie było ustalenie prawa własności, lecz ochrona samego faktu posiadania. Sąd badał w nim, kto faktycznie i od dawna użytkował daną ziemię lub korzystał z jakiegoś prawa (np. do wypasu), nie wnikając w to, kto jest jej formalnym właścicielem.
• Ad acta – łacińska formuła urzędowa oznaczająca dosłownie „do akt”. W praktyce był to zwrot używany do zamknięcia sprawy i polecenie odłożenia całej dokumentacji do archiwum, bez podejmowania dalszych działań.
• List Zastawny (Pfandbrief) – rodzaj papieru wartościowego zabezpieczonego hipoteką na nieruchomości. Był to instrument finansowy, którym państwo pruskie, pogrążone w kryzysie po wojnach napoleońskich i sekularyzacji dóbr kościelnych w 1810 r., spłacało swoich wierzycieli. Dla ludzi tamtej epoki nie była to jednak abstrakcyjna finanse. Kupiec Albrecht z Raciborza, któremu państwo było winne twardą, srebrną walutę (Courant), został zmuszony do przyjęcia tych tracących na wartości papierów. W swojej desperackiej petycji pisał, że przez to „straciłem ponad 1000 [Talarów]”, argumentując, że jako kupiec potrzebuje realnych pieniędzy do prowadzenia interesów („Handel und Wandel”) – a nie papierowych obietnic.
opracowanie: D.Poborski / 2026
Chcesz zgłębić więcej pojęć ?
Jankowice 